Naakt vliegen is nog veiliger

Eén mislukte bomaanslag is voldoende om het publieke debat over veiligheidsmaatregelen weer van iedere nuance te ontdoen. Politici klagen dat respect voor hun ambt verdwijnt, maar durven zelf de waarheid niet te vertellen.

Het NOS Journaal besteedde deze week flink aandacht aan de bodyscan, een geavanceerde machine waarmee de Nigeriaan Umar Farouk Abdulmutallab op Schiphol “waarschijnlijk” gepakt had kunnen worden voordat hij op het vliegtuig naar Detroit stapte met explosieven in zijn ondergoed. Maar, zo meldde het Journaal er steeds bij, “de bodyscan mag nu nog niet worden gebruikt vanwege privacyregels.”

Ook de Vereniging van Nederlandse Verkeersvliegers en de Vakbond van Nederlands Cabinepersoneel reageerden onmiddellijk, met een gezamenlijk persbericht nog wel. De kern: “De overheid dient zorg te dragen voor een zeer snelle evaluatie en meteen daarna toepassing van nieuwe technische mogelijkheden. Daarbij dient de balans tussen veiligheid en privacy ten principale altijd in het voordeel van de veiligheid uit te slaan.”

De boodschap is duidelijk: technologie biedt veiligheid, maar uw en mijn veiligheid kunnen niet gegarandeerd worden zolang die privacyregels niet worden ingedamd.

Natuurlijk moeten alle redelijke maatregelen worden getroffen om terroristische aanslagen te voorkomen. Toch hebben de Journaal-redactie en de vliegers er weinig van begrepen. Privacyregels “verbieden” niet het gebruik van de bodyscanner. Zij eisen wel dat een beperking van de privacy – wat de bodyscan ongetwijfeld is – wordt gerechtvaardigd door een ander belangrijk goed, zoals veiligheid. Dat de beperking proportioneel is en dat er niet een andere manier is die even effectief is die minder privacybeperkend is. En dat de maatregel wordt ingevoerd op de minst privacybeperkende manier die toch effectief is.

Dat dergelijke harde eisen worden gesteld is niet softe nonsens die levens op het spel zet, maar volkomen terecht. Al is het alleen maar omdat anders elke beperking van privacy (of vrijheid van meningsuiting of recht op lichamelijke integriteit of recht op een eerlijk proces) kon worden gerechtvaardigd met een simpel beroep op veiligheid. Proportionaliteit is een lelijk woord maar het is niet meer dan gezond verstand. Misschien blijkt wel uit onderzoek dat het risico op geweldsmisdrijven sterk afneemt als we alle mannen tussen 16 en 30 jaar opsluiten. Toch doen we dat niet, omdat de kuur veel erger is dan de kwaal (sommige Amerikaanse staten lijken daar overigens anders over te denken, in elk geval wat jonge zwarte mannen betreft).

En waarom alleen je schoenen uitdoen bij de security check? Het is vast veiliger als iedereen helemaal naakt reist: smokkel dan maar eens een bom aan boord! Waarom pleit de Vereniging van Verkeersvliegers daar niet voor? Misschien omdat ze begrijpen dat die regel dan ook voor hen geldt? Die pet en strepen heb je echt niet nodig om een Airbus veilig van A naar B te vliegen.

Verplicht naakt vliegen is niet alleen een voorbeeld van een disproportionele veiligheidsmaatregel, het illustreert ook een ander kenmerk van veiligheidsmaatregelen: ze worden snel omzeild en zelden opgeheven. Als bommen niet meer aan het lichaam gedragen kunnen worden, moeten ze dus in het lichaam. Zeg maar bolletjesslikken voor gevorderden. [update: of, zoals Benno Baksteen het in NRC Handelsblad op 2 januari 2010 noemde: de billenbom.]

Het veiligheidsprobleem verplaatst zich dus al snel naar de volgende zwakke schakel, maar ondertussen lopen de gewone passagiers nog altijd naakt over het vliegveld. Hoe ging die ook al weer: wie niets te verbergen heeft, heeft niets te vrezen? Privacyregels verbieden dus niet de bodyscan, maar vergen een afweging van veiligheidswinst en privacyschade – en het inbouwen en respecteren van waarborgen.

Dan kom je dus terecht in de feitelijke details: hoeveel beter is die bodyscan nou echt in het opsporen van gevaarlijke materialen? Hoe “naakt” zijn mensen nou echt in zo’n ding? Kan je de instellingen of procedures zo tweaken dat het lichaam privé blijft maar wat er opgeplakt zit niet? Kan het scannen inderdaad geautomatiseerd worden, zodat er alleen een mensenoog meeloert als de computer een mogelijke ‘hit’ heeft? Worden beelden bewaard (en, zo ja, hoe lang, door wie en voor welke doeleinden)? Welke andere technieken zijn er om gevaarlijke materialen op te sporen? En ga zo maar door.

Dit soort afwegingen van fundamentele belangen zijn niet sexy en niet makkelijk. Het vergt een combinatie van zorgvuldigheid, geduld, deskundigheid en daadkracht. Gelukkig hebben we daar politici voor: die laten zich uitgebreid voorlichten en maken dan voor ons allen de afweging. Het probleem is echter dat steeds minder mensen politici vertrouwen om zulke beslissingen te nemen. Hun motieven en competentie worden met speels gemak in twijfel getrokken. Het frustreert de politici enorm.

Een van de redenen dat politici gewantrouwd worden is dat ze ons, zeker als het aankomt op techniek en veiligheid, meestal niet de waarheid vertellen. Zo durft kennelijk niemand te zeggen dat zelfs onmiddellijke invoering van alle denkbare technische beveiligingsmaatregelen en afschaffing van alle privacy onze veiligheid niet zou garanderen. In plaats daarvan sloegen de veiligheidsmacho’s van CDA, VVD, PVV en PvdA zich door één mislukte bomaanslag op hol. Zij buitelden over elkaar om als eerste te roepen om onmiddellijke invoering van de bodyscan.

Zo snel, dat zij onmogelijk nagedacht kunnen hebben over voordelen, nadelen en waarborgen. Ze zitten vast in hetzelfde valse dilemma als de verkeersvliegers, politie en het kabinet.

Vroeger vertelden politici natuurlijk ook niet de (hele) waarheid. Dat leidde ook toen al tot irritatie en complottheorieën. Tegenwoordig gaat dat alleen wat sneller. Politici moeten niet terugschrikken voor de complexiteit van veiligheidsvraagstukken en de afwegingen die daarbij gemaakt moeten worden. Doe je huiswerk, leg ons de voor- en nadelen uit en licht de uiteindelijke keuze toe – die mag best genuanceerd zijn. We zijn niet zo dom als jullie denken.

Oorspronkelijk verschenen op NU.nl.

UPDATE: een Canadese privacytoezichthouder heeft in een artikel uitgelegd hoe de bodyscanner kan worden toegepast op een manier die de privacy niet schendt. Meer veiligheid (als de bodyscanner dat inderdaad brengt) zónder schending van privacy: zou het echt kunnen? Een kwestie van privacy by design.

4 thoughts on “Naakt vliegen is nog veiliger”

  1. Al op nujij.nl gereageerd, maar hierbij nogmaals: dank. Ik dacht al dat ik gek werd toen er niemand anders dit als zorgelijk beschouwde.

    Valt er misschien overigens nog iets zinnigs te zeggen over de redenatie van sommige politici dat “als je geen bodyscan wilt, je maar niet moet gaan vliegen”? Ik meen dat dat een PvdA-argument was, maar ik kan er natuurlijk naast zitten.

  2. @ “Als je geen bodyscan wilt, moet je maar niet gaan vliegen.”

    Daar is behoorlijk veel tegenin te brengen. Zo kan je namelijk wel elke inbreuk op grondrechten in de loop van het dagelijkse leven rechtkletsen.

    Onbeperkte opslag van reisgegevens van de OV-chipkaart zijn ook niet te rechtvaardigen met de stelling: “Als je daar zo’n probleem mee hebt, ga je toch lekker niet met het OV?” Of, als straks blijkt dat de politie rechtstreeks kan inloggen bij de GPS-kastjes voor de kilometerheffing: “Als je niet wil dat de staat altijd weet waar je rijdt, laat je de auto toch thuis staan?”

    Zo makkelijk moeten burgers zich niet het recht laten ontnemen om vrij te reizen met respect voor veiligheid én privacy. Als gezegd: elke privacyschending moet worden gerechtvaardigd en vervolgens zo veel mogelijk beperkt. Het feit dat een privacyschending kan worden vermeden door een bepaalde, normale activiteit voortaan maar achterwege te laten, rechtvaardigt niet die privacyschending.

  3. Het beste artikel dat ik in maanden heb gelezen. Prima column, helder verwoord. Ook bedankt voor de link naar het artikel in Sargasso waarin je kunt zien welke partijen voor privacy opkomen. Hulde!

    Het verbaast me dat privacy niet een groter politiek thema is, gezien alle maatregelen die sinds 9-11 zijn genomen. Volgens mij lacht Bin Laden in zijn vuistje: uit panische angst geven we in het Westen al onze “decadente” vrijheden op. De effectiviteit en proportionaliteit worden echter niet aangetoond, mede omdat politici te weinig durven zeggen dat 100% veiligheid niet gegarandeerd kan worden, zoals in uw artikel stond.

    Laat ik het zo zeggen: dat die folder van Het Nieuwe Rijk door sommigen kan worden aangezien voor een echte overheidsfolder tekent hoe slecht het momenteel met de privacy gaat.

Leave a Reply