De ommekeer van de CDA-fractie zorgde er voor dat er in de Eerste Kamer alsnog een meerderheid was voor verplichte opslag van telecomgegevens voor opsporingsdoeleinden. Ook Franken’s verklaring voor zijn opmerkelijke koerswijziging is meteen beroemd geworden:

“We moeten hier vandaag een politieke beslissing nemen en dan kiest mijn fractie – onder een aantal hieronder te noemen voorwaarden – voor een standpunt, waarin politieke opportuniteit zwaarder weegt dan wetenschappelijke rationaliteit.”

Wat het Franken en zijn fractie politiek heeft opgeleverd, weten we niet. De schade aan zijn rationeel-wetenschappelijke reputatie is hij in elk geval nog niet te boven. Sindsdien zitten we opgescheept met een bewaarplicht die weliswaar formeel in werking is getreden, maar in de praktijk nog niet werkt. De betrokken overheidsinstanties hebben nog weinig zicht op de technische materie (zie deze presentaties, zoeken op “Suggesties zijn welkom”). Zonder heldere richtlijnen kunnen de telecomaanbieders hun systemen niet aanpassen.

Franken wist tijdens het beslissende debat in de Eerste Kamer zijn CDA-collega, minister Hirsch Ballin van Justitie wel de toezegging (p. 22) te ontfutselen dat de bewaarplicht voor internetgegevens zou worden teruggebracht van twaalf naar zes maanden. Om een Europese implementatietermijn te halen, werd de wet wel alvast aangenomen, inclusief twaalf maanden bewaartermijn. De kamer vertrouwde dus op de politieke toezegging van de minister om een reparatiewetje in te dienen, maar ook op zijn vermogen dat wetje door de Tweede Kamer te loodsen.

Hoe naïef de Eerste Kamer is geweest blijkt niet alleen uit het feit dat minister Hirsch Ballin inmiddels demissionair is, het wetsvoorstel ongetwijfeld controversieel wordt verklaard en dus de rest van het jaar stil ligt. Of een volgend kabinet het wetsvoorstel voortzet, moet nog maar blijken. Een CDA/VVD/PVV kabinet doet dat vermoedelijk niet.

Het gaat bovendien al fout in de huidige Tweede Kamer. Uit het recent gepubliceerde verslag blijkt dat de CDA-fractie in de Tweede Kamer geen zin heeft om loyaal mee te doen aan het een-tweetje tussen de CDA-fractie in de Eerste Kamer en de CDA-minister van Justitie. In de Tweede Kamer-fractie tapt de vriendelijke staatsveiligheidsmacho Sybrand van Haersma Buma uit een heel ander vaatje dan ‘privacygeweten’ Franken in de Eerste Kamer. Buma wil, net als zijn VVD-collega Fred Teeven, geen verlaging van de bewaartermijn naar zes maanden, maar een verhoging naar 18 maanden. Het argument: “Door technische gegevens langer te bewaren, kunnen in de toekomst strafzaken worden opgelost die nu onopgelost blijven.” Als dat voldoende reden is, kunnen we beter meteen een honderdjarige bewaarplicht voor alle verkeer invoeren. Wie weet hebben we er ooit wat aan.

Als vanouds worden argumenten over de bestrijding van mensenhandel en kinderporno gebruikt om een verplichting te verdedigen die al kan worden ingeroepen bij het opsporen van wildplassers. Bij de CDA’ers in de Tweede Kamer is wetenschappelijke rationaliteit kennelijk nog irrelevanter dan voor hun collega’s in de Eerste Kamer.

Gevolg van dit alles is dat we voorlopig een bewaarplicht hebben van twaalf maanden en dat de Eerste Kamer, het ‘staatsrechtelijk geweten’ van Nederland, zich heeft laten piepelen door zijn eigen opportunisme.

Oorspronkelijk verschenen op NU.nl.

Onder druk van de vele tegenstanders van de bewaarplicht zegde minister Hirsch Ballin toe dat hij de Tweede Kamer zal vragen de bewaarplicht voor internetgegevens terug te brengen naar zes maanden, het minimum dat de Europese richtlijn voorschrijft. Als de Tweede Kamer dat weigert, is het helapidaka voor de Eerste Kamer.

Het verslag van het debat in de Eerste Kamer bevat hilarische passages (en dat is lang niet altijd het geval). Alles draait daarin om de merkwaardige opstelling van CDA-woordvoerder prof. Hans Franken, vermaard ICT-jurist en op vele terreinen rondom ict en privacy het juridische geweten van de Eerste Kamer. Zo ook ten aanzien van de bewaarplicht, waartegen hij het verzet sinds 2004 knap en overtuigend leidde.

Medio 2009 vertelt hij een heel ander verhaal, kennelijk onder druk van zijn eigen fractie, de CDA-fractie in de Tweede Kamer of CDA-minister Hirsch Ballin (Justitie). Franken opent zijn betoog met te zeggen dat het Europese Parlement broddelwerk heeft geleverd en dat hij het roerend eens is met de kritiek op het wetsvoorstel vanuit wetenschappelijke hoek.

Maar dan vervolgt hij: “We moeten hier vandaag een politieke beslissing nemen en dan kiest mijn fractie – onder een aantal hieronder te noemen voorwaarden – voor een standpunt, waarin politieke opportuniteit zwaarder weegt dan wetenschappelijke rationaliteit.”

Er ontspint zich vervolgens een geanimeerde discussie over het verschil tussen politiek en rationaliteit, waarin SP-kamerlid Kox Franken vergelijkt met Galileo, die door Paus Urbanus VIII werd bedreigd met de brandstapel als hij het heliocentrisme niet zou afzweren. Frankens reactie doet vermoeden dat CDA en CIA niet alleen in naam veel gemeen hebben: “U zegt dat Galilei onder dreiging van de brandstapel zijn keuze heeft gemaakt, maar brandstapels hoeven niet alleen uit hout en vuur te bestaan. Er kunnen ook best andere mogelijkheden zijn.”

Doen ze in het CDA tegenwoordig ook al aan waterboarding? Waarom anders zet partijcoryfee Franken zijn politieke en wetenschappelijke reputatie op het spel voor een onnodige nieuw-flinkse wensdroom? Franken blijkt zijn inhoudelijke kritiek op de wet niet te zijn vergeten en geeft toe dat de Wet bewaarplicht “een domme wet” is, maar de uitkomst is dezelfde: het CDA is overtuigd door de tegenargumenten, maar stemt voor. Een nadere verklaring voor Frankens ommekeer blijft uit.

Is de Eerste Kamer, die zichzelf graag hoort omschrijven als “chambre de réflexion”, vrij van de politieke waan van alledag, niet juist het orgaan in ons staatsbestel waarin rationaliteit het moet winnen van politieke calculaties? Waar nieuwe opsporingsmaatregelen afstandelijk worden getoetst aan de de Grondwet, nut en noodzaak, proportionaliteit en uitvoerbaarheid en, als zij een onvoldoende scoren, gewoon verworpen worden? Voor irrationeel politiek handjeklap hebben we de Tweede Kamer toch al?

Ook het argument dat invoering van bewaarplicht van Brussel ‘moest’, overtuigt niet. De Eerste Kamer was al in meerderheid tegen de bewaarplicht toen het nog een ontwerp-richtlijn was, maar heeft toch getolereerd dat Nederland de richtlijn steunde en zich later actief verzette tegen een poging van Ierland om de richtlijn door het Hof van Justitie te laten vernietigen.

De consequente benadering anno 2009 zou dus zijn geweest de minister naar huis te sturen en alleen in te stemmen met het Europese minimum: zes maanden bewaarplicht voor internet- en telefoniegegevens, strikte voorwaarden voor opslag van – en toegang tot – opgeslagen gegevens, alle kosten voor rekening van justitie.

Gelukkig zijn er, zo heeft de Eerste Kamer zich zelf door deskundigen laten uitleggen, genoeg eenvoudige en goedkope manieren om de bewaarplicht te omzeilen: gebruik buitenlandse e-maildiensten, zoals Gmail of Hotmail, of de talloze diensten die überhaupt niet onder de bewaarplicht vallen: Twitter, MSN, Skype, zo’n beetje alles behalve ordinaire e-mail of internettelefonie-met-vast-telefoonnummer. Een andere mogelijkheid is om gebruik te maken van een dienst die al het internetverkeer anonimiseert, zoals MicroSister. Maar wie garandeert je dat Kleine Zus beter omspringt met je gegevens dan Grote Broer?

Wederom zal gezegd worden: wie niets te verbergen heeft, heeft niets te vrezen. Helaas geldt nog steeds het omgekeerde, want bij het opvragen en gebruiken van historische verkeersdata uit een massale, anarchistische datahooiberg zijn foute conclusies onvermijdelijk. Wat mij betreft is het nog altijd erger om vervolgd te worden voor iets wat je niet hebt gedaan dan voor iets wat je wel hebt gedaan.