De AIVD mag telefoons afluisteren, brieven openen en afluisterapparatuur in woningen plaatsen. Daarvoor geldt wel de notificatieplicht, die inhoudt dat de AIVD als het even kan vijf jaar na afloop van zo’n operatie aan de betrokkene verslag moet uitbrengen. Die wettelijke verplichting is een belangrijke waarborg voor de burgerrechten. Alleen door de bespioneerde burger achteraf te informeren weet hij dat zijn recht op vertrouwelijke communicatie of de onschendbaarheid van zijn woning is geschonden. De notificatie achteraf stelt de burger in staat te laten toetsen of die inbreuk op zijn rechten terecht was. De notificatieplicht is daarmee een belangrijke rem op ongebreidelde spionagelust van de overheid.

Volgens demissionair minister van Justitie en Binnenlandse Zaken Hirsch Ballin kan die notificatieplicht beter worden afgeschaft. Hij heeft “met genoegen” kennis genomen van een rapport waarin een onafhankelijke toezichtscommissie constateert dat de AIVD nog nooit een notificatiebrief heeft verstuurd. In alle gevallen werd een uitzonderingsgrond gevonden.

Volgens Hirsch Ballin is naleving van de notificatieplicht te bewerkelijk. Mensen blijken na al die tijd soms verhuisd zijn, zelfs overleden. Alsof de spionagedienst niet bij uitstek over de technische en juridische middelen om mensen ook na een verhuizing op te sporen. Bovendien is de eventuele bewerkelijkheid van sommige gevallen geen reden af te zien van notificatie in de meerderheid van niet-moeilijke gevallen. Wat mij betreft is de notificatieplicht een dermate belangrijke bescherming van burgers tegen ongecontroleerde toepassing van overheidsmacht, dat dat best een beetje geld en moeite mag kosten.

Een ander argument van Hirsch Ballin is dat de notificatieplicht onnodig is, omdat er voldoende andere manieren zijn om erachter te komen dat je bent afgetapt. Burgers kunnen een klacht indienen bij de ombudsman, of een inzageverzoek doen. De minister heeft kennelijk alleen gelezen wat hem beviel, want de toezichtscommissie benadrukt juist “dat geen van de andere waarborgen voorziet in een actieve verplichting tot informatieverschaffing aan de burger teneinde hem op de hoogte te stellen van jegens hem ingezette bijzondere bevoegdheden.”

Volgens Hirsch Ballin hoeft een notificatieplicht ook niet op grond van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. Ook dat klopt echter niet, zoals blijkt uit de uitgebreide bespreking in het rapport van de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het Hof hanteert juist te regel dat betrokkenen alleen niet genotificeerd hoeven te worden, indien en zolang zo’n notificatie het doel van het onderzoek in gevaar zou brengen. In de zaak van Ekimdzhiev tegen Bulgarije oordeelde het Hof in 2007:

“According to the Court’s case-law, the fact that persons concerned by such measures are not apprised of them while the surveillance is in progress or even after it has ceased cannot by itself warrant the conclusion that the interference was not justified under the terms of paragraph 2 of Article 8, as it is the very unawareness of the surveillance which ensures its efficacy. However, as soon as notification can be made without jeopardising the purpose of the surveillance after its termination, information should be provided to the persons concerned.”

De brief van Hirsch Ballin is dus al met al geen betoog waar een vrij mens blij van wordt. De notificatieplicht, waar in de praktijk niets van terecht komt, moet worden afgeschaft omdat naleving te bewerkelijk is? Moeten we als burgers dan maar blind vertrouwen dat de staat ons alleen bespioneert als we echt iets aan onze kerfstok hebben (in welk geval we uiteraard geen rechten meer hebben)?

Of moeten we allemaal gebruik maken van het inzagerecht? Als ik cynisch was, zou ik denken dat de minister inderdaad hoopt dat burgers massaal inzageverzoeken gaan indienen. Dan kan hij over een paar jaar schrijven dat afhandeling van die verzoeken te bewerkelijk gebleken is en dat het inzagerecht beter kan worden afgeschaft.

Eerder verschenen op NU.nl.

3a. Measures taken by Member States regarding end-users’ access to or use of services and applications through electronic communications networks shall respect the fundamental rights and freedoms of natural persons, as guaranteed by the European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms and general principles of Community law.

Any of these measures regarding end-user’s access to or use of services and applications through electronic communications networks liable to restrict those fundamental rights or freedoms may only be imposed if they are appropriate, proportionate and necessary within a democratic society, and their implementation shall be subject to adequate procedural safeguards in conformity with the European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms and with general principles of Community law, including effective judicial protection and due process. Accordingly, these measures may only be taken with due respect for the principle of presumption of innocence and the right to privacy. and shall guarantee a A prior fair and impartial procedure shall be guaranteed, including the right to be heard of the person or persons concerned, subject to the need for appropriate conditions and procedural arrangements in duly substantiated cases of urgency in conformity with European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms. and tThe right to an effective and timely judicial review shall be guaranteed.

Deze formulering maakt “three strikes”-wetten zonder voorafgaande rechterlijke toets mogelijk (Frankrijk blij, de HADOPI-wet mag blijven), maar compenseert dat met een aantal procedurele waarborgen. Het is – zoveel viel ook wel te verwachten – een typisch onleesbare Brusselse compromisbepaling geworden. De Franse actiegroep La Quadrature du Net is kritisch, vooral omdat de formulering alleen ziet op de EU-landen zelf en dus alle ruimte laat voor afsluiting van internetgebruikers in samenwerking met private handhavingsorganisaties. De voorzitter van de Piratenpartij deelt die zorgen, maar is er in de gegeven omstandigheden wel blij mee.

In juni schreef ik op NU.nl over de uitspraak van het Franse constitutionele hof uit juni, dat burgers een recht hebben op toegang tot internet. De uitspraak blijft ook in Nederland nabranden. Kamervragen uit de Groenlinks-fractie waren voor minister Verhagen van buitenlandse zaken afgelopen donderdag aanleiding namens de Nederlandse regering antwoord te geven op de vraag: bestaat er een grondrecht op toegang tot internet?

Binnen de beperkingen van het vraag- en antwoordformat van schriftelijk kamervragen, schrijft Verhagen mooie woorden. De regering “ziet vrije toegang tot en gebruik van het internet als een uitvloeisel van de vrijheid van meningsuiting.” Even laterop zegt de minister ononwonden: “Vrije toegang tot het internet is heden ten dage onmisbaar voor een daadwerkelijk genot van de vrijheid van meningsuiting.”

Het is te prijzen dat de regering zich zo onomwonden uitspreekt voor vrije toegang tot internet. Des te vervelender is het dat zij die woorden niet in daden wil omzetten. Verhagen stelt als eerste dat het onnodig is zijn standpunt formeel vast te leggen, bijvoorbeeld in Nederlandse wetgeving, omdat “de nationale jurisprudentie zich reeds op een soortgelijke wijze heeft ontwikkeld.”

Was het maar zo’n feest. De voetnoot bij deze stelling citeert een uitspraak van het Gerechtshof Amsterdam uit 2006, over een man die op internet homo’s had beledigd en doodgewenst:

“Vrijheid van meningsuiting is een belangrijke verworvenheid in de samenleving. Het internet is een uitstekend en makkelijk toegankelijk medium om van deze vrijheid gebruik te maken en een mening te uiten.”

Het citaat klinkt heel mooi, maar er staat zeker niet dat er een grondrecht bestaat op toegang tot – en gebruik van – internet. Dat wordt nog duidelijker als je de direct daarop volgende zinnen van de uitspraak leest:

“De keerzijde hiervan is dat een ieder, zonder enige hinder of controle, teksten openbaar kan maken waardoor anderen onnodig gekwetst en gegriefd worden, terwijl met dit openbaar maken van dergelijke uitlatingen geen te respecteren doelen worden gediend. Overschrijding van de grenzen van het aanvaardbare dient dan ook te worden bestraft.”

Anders gezegd: het internet is een heel belangrijk medium om informatie te verspreiden en ontvangen, en juist daarom moeten schendingen van de regels hard worden aangepakt. Op zich een begrijpelijke redenering, maar geen ondersteuning voor de stelling van de minister.

In mijn ervaring zijn rechters best bereid internettoegang af te laten sluiten als een internetgebruiker zich misdraagt – zonder zich daarbij noodzakelijkerwijs rekenschap te geven van het belang van internettoegang voor volwaardige deelname aan de samenleving. En als mensen recht hebben op internet, hebben zij dan ook recht op een open en vrij internet? Gaat Nederland internationaal actievoeren?

Gaat Verhagen steun geven aan het “I proxy Iran” project, om overtollige servercapaciteit van universiteiten, instanties en bedrijven te gebruiken voor het opzetten van anonieme proxy servers waarvan Iraniërs gebruik kunnen maken om zo anoniem op internet hun standpunten te ventileren?

Ook op dit punt luidt het antwoord van deze regering: neen. Niet alleen wat nationale wetgeving betreft, maar helemaal wat internationale actie betreft talkt Verhagen de talk, maar walkt hij niet de walk. Nederland gaat niet optreden tegen bedrijven die aan kwade regimes software leveren om het internet te censureren. Verhagen zegt geen financiële steun toe aan het systeem om Iraanse burgers te helpen aan anonieme, ongecensureerde internettoegang.

Op zich is het begrijpelijk dat Nederland niet een potje internationaal gaat gidslanden op het gebied van internetvrijheid. In de buitenlandse politiek gaat het om het nationale belang, niet om mooie idealen. Evenzeer begrijpelijk is het dat de regering niet ieder standpunt dat men in antwoord op kamervragen inneemt, meteen gaat omzetten in nationale wetgeving. Daarvoor zijn er te veel kamervragen, te veel meningen en te weinig tijd.

Maar wat moeten we dan met de mooie woorden van de regering over het recht op vrije toegang tot internet? Ik ben nog niet cynisch genoeg om te zeggen: inlijsten en savoureren, want verder koop je er niks voor.

Oorspronkelijk gepubliceerd op NU.nl.

Het met nieuw geld herrezen Bits of Freedom wordt geleid door Ot van Daalen, tot voor kort een knappe advocaat bij het vooraanstaande kantoor De Brauw. Zijn stap bewijst dat er toch iets mooiers is dan het dienen van het grootkapitaal – wat voor veel advocaten als een verrassing zal komen.

In zijn eerste speech vertelde Van Daalen dat BOF als eerste de veiligheid van privacygevoelige databanken aan de kaak te willen stellen. Dat is een terecht speerpunt, al zou ik er voor pleiten om niet alleen de beveiliging van die databanken aan de kaak te stellen, maar ook het überhaupt bestaan van vele daarvan.

De overheid lijdt aan een steeds acutere vorm van informatieverzamelzucht, waaronder bijvoorbeeld:

• een OV-chipkaart die zelfs iedere beweging van abonnementhouders registreert op last van een boete
• een registratiesysteem voor biometrische paspoortgegevens waar zelfs Brussel niet om heeft gevraagd
• een elektronisch kinddossier met informatie over schaamhaargroei die consultatiebureaus kennelijk al 40 jaar opschreven maar we nu landelijk toegankelijk gaan maken
• een elektronische patiëntendossier waar ook alle IT-mannetjes bij kunnen,
• ongebreidelde kentekenregistratie op snelwegen
• verplichte opslag van telecomgegevens tegen beter weten in.

Combineer dat met de bestaande bevoegdheid van justitie om hele gegevensbestanden bij overheid en bedrijfsleven op te vragen en te combineren en ‘bewerken’ (dataminen) op zoek naar ‘verdachte patronen’, en het verlies aan zelfbeschikking is nagenoeg compleet.

Ook zal BOF zich inzetten voor een open en vrij internet. Weg dus met verplichte afsluiting van downloaders op last van de entertainmentindustrie, weg met filteren op last van politieagenten en weg met het selectief afknijpen van bandbreedte door internetaanbieders. Stuk voor stuk belangrijke dossiers, als we tenminste ervoor willen zorgen dat het internet een open, democratisch communicatiekanaal is voor alles en iedereen.

Maar de belangrijkste taak van BOF ligt naar mijn overtuiging op een ander vlak. Meer nog dan specifieke beleidsdoelstellingen – zoals nieuwe wetgeving die onder druk van BOF wordt geïntroduceerd of juist verhinderd – staat BOF voor de uitdaging om een taalkundige en begripsmatige revolutie teweeg te brengen. “Privacy” en “digitale burgerrechten” scoren als begrippen slecht. Ze klinken te abstract en rieken te veel naar soft gedoe.

BOF moet dus een nieuw vocabulaire ontwikkelen om, aan de hand daarvan, het grote publiek én de politiek te overtuigen van het belang van digitale veiligheid en het recht om ook online jezelf te kunnen zijn. Met aansprekende voorbeelden over wat gewone mensen – ook mensen die dachten dat zij niks te verbergen hadden – kan overkomen als we niet snel een andere koers gaan varen en als mensen niet beter op hun online gedrag en hun online rechten gaan passen.

Niet voor niets is de Big Brother Award in 2006 uitgereikt aan U: U verkwanselt in groten getale en in hoog tempo uw eigen privacy door lukraak persoonlijke informatie over uzelf en uw naasten op het net te kwakken. Alles over de vakantie: foto’s, locaties, data, verhalen. Maar ook hobby’s, stambomen, gênante weekendlol, politieke ideeën, persoonlijke voorkeuren, vieze kwalen. Ik kan het zo privé niet bedenken of velen van u delen het met de hele wereld. U zit achter uw computer en waant zich kennelijk veilig. U denkt dus onvoldoende na over de kring van personen en instellingen die bij de informatie kan: niet alleen uw vertrouwde familie en vrienden maar ook de buurman, de baas, de overheid en de reclamebureaus kijken mee. Maar afschermen met een wachtwoord, dat doet u niet.

Ook realiseert U zich kennelijk niet dat de alle informatie die u online zet, volautomatisch wordt gekopieerd, verrijkt, gecombineerd en gearchiveerd door zoekmachines, internetarchieven en gespecialiseerde marketingbedrijven. Het zijn bedrijven die u niet kent, die u niets vragen en die die informatie nooit meer gaan wissen. Dat geldt ook voor ieder bericht dat u via Twitter verspreidt. Combineer alle tweets van een individu en je hebt al een aardig psychologisch profiel.

U doet dit alles bewust of onbewust, maar als u iemand hoort praten over “privacy” of “digitale burgerrechten” gaat er kennelijk geen belletje rinkelen en past u uw gedrag niet aan.

Sommigen van U vinden dat privacy al lang niet meer bestaat, “zó 1.0” is. U vergist zich want ook u heeft wat te verbergen. En zelfs als u een persoonsgegevensexhibitionist bent, dan moet u uw wil niet aan de rest opleggen. Ook nudisten zeggen dat ze niks te verbergen hebben en vinden kleren tamelijk “1950”, maar dat betekent niet dat we voortaan allemaal verplicht bloot boodschappen moeten doen.

Absolute veiligheid kan alleen worden gegarandeerd door iedereen zijn vrijheid te ontnemen. De echte uitdaging voor Bits of Freedom is dus om het debat over digitale vrijheid en veiligheid te herdefiniëren en te tillen naar een ander niveau. Een niveau waar burgers en politici begrijpen dat de overheid noch technologie vrijheid en veiligheid kunnen garanderen en dat juist in een volmaakt veilige samenleving niemand veilig is voor Het Systeem.

Oorspronkelijke gepubliceerd op NU.nl.