Deze week publiceerde HP/De Tijd de eerste aflevering van het dagboek van beginnend journaliste Karen Geurtsen, die vier maanden undercover werkte als stagiair bij de PVV.Ze is in één klap beroemd, maar over de toelaatbaarheid van de actie wordt verschillend gedacht. “Nieuw dieptepunt voor linkse media. Smerig!”, twitterde Geert Wilders. Ook NRC Handelsblad veroordeelde de actie in een hoofdredactioneel commentaar.

Mag je als journalist liegen of veinzen om aan nieuws te komen? Het klassieke antwoord is nee. Journalisten staan niet alleen niet boven de wet, ze moeten zich ook houden aan de beroepsethiek. Volgens artikel 2.1 van de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek werk je als journalist met open vizier. Bij het vergaren van nieuws maakt de journalist zich als zodanig bekend. Maar in de Leidraad staat ook dat die norm niet geldt, als een gewichtig maatschappelijk belang dit rechtvaardigt en hetzelfde doel op geen andere manier bereikt kan worden. Dat is met name het geval, als schending van de regel nodig is voor het aan het licht brengen van ernstige misdrijven en misdragingen, het beschermen van de openbare veiligheid en gezondheid en het voorkomen van misleiding van het publiek door handelingen en uitspraken van personen of organisaties.

HP / De Tijd verdedigt de actie met de stelling dat de PVV een heel grote, maar tegelijkertijd heel besloten partij is. Om er achter te komen hoe de PVV nou ‘echt’ is, moet je wel undercover gaan. Het blad benadrukt dat het ze niet gaat om een oordeel te vellen over de PVV: dat moet de lezer doen. Om dat te onderstrepen, publiceren ze 14 lezersbrieven over de actie, waarvan de meerderheid buitengewoon negatief is.

Een lezer schrijft bijvoorbeeld: “Dat Karen Geurtsen geen droog brood kan verdienen in de prostitutie begrijp ik zeer, gezien haar voorkomen.” De gedachte van de redactie was kennelijk: laat die lezers zichzelf maar diskwalificeren.

Het dagboek zelf voldoet echter goed aan de belofte. Het is neutraal van toon. Er gebeurt weinig. PVV-kamerlid De Roon, voor wie Geurtsen werkt, is ijverig en primair gefocust op media-aandacht. “Wij praten hier intern misschien wel genuanceerd over zaken, maar niet naar buiten toe. Dan valt iedereen in slaap, journalisten als eersten. Snap je?” Beleidsmedewerkster “Floor” weet te vertellen dat de PVV de linkse media hard nodig heeft, want “zonder de linkse media waren we niet zo groot.” Kamerlid Graus blijkt een echte dierenliefhebber te zijn, hij saboteert de maatregelen die de Tweede Kamer treft om een muizenplaag te bestrijden. Bent u er nog? Inderdaad, Geurtsen heeft dus geen onthullingen te bieden. Ze heeft in haar eerste maand bij de PVV niks schokkends meegemaakt. De partij is vol ego’s en Geert heeft de grootste van allemaal. Hij vond zijn plan voor een kopvoddentaks ook een beetje ver gaan. Fractiegenoot Bosma is nogal pro-Israel. Gompie.

Een journalist mag alleen undercover werken, als dat de enige manier is om een misstand aan het licht te brengen. Dat is een strenge norm. De onthullingen tot dusver zijn niet voldoende om de actie te rechtvaardigen. De PVV lijkt eerder een partij als alle anderen: mediageil, ambitieus en tamelijk amateuristisch. Moest HP/De Tijd nou echt liegen en bedriegen en vier maanden undercover gaan om dat aan te tonen? Of is dat juist het nieuws? Dat de PVV een doodgewone partij is? Is dat niet net zo nieuwswaardig als wanneer Geurtsen had ontdekt dat PVV’ers tijdens fractieberaad onder het genot van jodenkoeken de Koran verbranden?

Natuurlijk voelt de PVV zich door de actie van Geurtsen bespied en verraden, maar het artikel zelf is wat mij betreft te subtiel om effectief smerig te zijn. Dat is de zwakte, maar ook de kracht van de undercover -actie.Voor mij geeft uiteindelijk de doorslag dat het dagboek, althans de eerste aflevering die deze week verscheen, vrijwel geheel zakelijk is. Niemand wordt gênant te kijk gezet. Niemands privéleven wordt overhoop gehaald. Geurtsen heeft het expres niet smeuïg gemaakt of haar mening er dik bovenop gelegd. De PVV ambieert politieke macht en lijkt die vooralsnog ook te gaan krijgen. De miljoenen burgers die overwegen op de partij te stemmen hebben er recht op te weten hoe de partij in elkaar steekt.

Oorspronkelijk gepubliceerd op NU.nl.

De eerste helft van mijn presentatie is een juridische analyse van het rapport-Brinkman en Plasterks reactie daarop: de problemen en oplossingen die zij wel aan de orde stellen en de problemen en oplossingen die wat mij betreft onderberlicht zijn gebleven. Wat dat laatste betreft valt vooral op dat de commissie kennelijk niet fundamenteel mocht ingaan op de verhouding tussen de publieke omroep en commerciële mediaorganisaties. Dat is weliswaar niet doorslaggevend voor de problemen waar de dagbladsector zich mee geconfronteerd ziet, maar zou wel een wezenlijk onderdeel van de analyse moeten zijn.

De tweede helft van mijn presentatie benoemt een aantal juridische vragen die rijzen als de journalistiek daadwerkelijk multimediaal gaat, vooral op het gebied van auteursrecht, aansprakelijkheid en privacy. Misschien is het verhaal niet helemaal te volgen op basis van de sheets: dan had u er maar bij moeten zijn.

Het probleem is uiteindelijk niet juridisch, maar economisch, journalistiek en politiek. De grootste uitdagingen zijn: (a) de ontwikkeling van met een product dat qua genre, vorm of inhoud goed genoeg is om nieuwe doelgroep aan zich te binden; en (b) de ontwikkeling van bijbehorende business modellen om dat product winstgevend te kunnen verzorgen. Ideeën zijn er in overvloed, maar welke gaan het worden?

Donderdagavond debatteerde de Tweede Kamer commissie voor cultuur over de toekomst van de pers.* Een commissie onder voorzitterschap van oud-bijna-premier Brinkman adviseerde afgelopen zomer dat dringende maatregelen nodig waren om de dagbladsector – en daarmee de kwaliteitsjournalistiek – te redden. De meeste voorstellen ter bestrijding van de structurele crisis in de perssector zijn tamelijk technisch: fiscale voordeeltjes, versoepeling van de mededingingsregels, meer overheidsaankondigingen in regionale dagbladen, een beetje extra subsidie. Help de krantensector de winter door.

Minister Plasterk (PvdA, OC&W) heeft inmiddels op het rapport gereageerd, in een Kamerbrief en in verschillende interviews. Volgens GroenLinks-kamerlid Mariko Peters richt Plasterk zich te veel op het redden van kranten en tijdschriften en te weinig op het behoud van kwaliteitsjournalistiek. Ze noemt Plasterks fixatie op printmedia ouderwets.

“Wat de democratie dreigt aan te tasten is niet de teloorgang van de kranten, maar de teloorgang van kwaliteits- en onderzoeksjournalistiek en het gebrek aan lokale en buitenlandse correspondenten. Dát is wat we moeten behouden. En dan maakt het niet of de betreffende journalist nu werkt voor een krant, een website of een televisieprogramma.”

Het betoog van Peters bevat veel wat waar is, al vraag ik mij af of Plasterks visie echt zo anders is. Natuurlijk gaat het niet om de toekomst van de bestaande dagbladen en tijdschriften. Als de kranten uiteindelijk het lot van de trekschuit wacht, dan is dat kennelijk vooruitgang. Waar het om gaat is de maatschappelijke functie die de printmedia vervullen: kwaliteitsjournalistiek, opinies en achtergronden, het aan de kaak stellen van misstanden, de onderste steen boven, machthebbers scherp houden. Journalisten als waakhond van de democratische samenleving.

Als het publiek voor kwaliteitsjournalistiek niet meer te vinden is achter een stapel A0-papier maar zich heeft verplaatst naar elektronische nieuwsbrieven, webfora, iPhone applicaties of podcasts, dan zullen de nieuwsorganisaties daar hun waar moeten bieden. En als er met dat soort kwaliteitsjournalistiek geen winstgevend bedrijf mee kan worden onderhouden, moet die taak van algemeen belang dan niet met belastinggeld gefinancierd worden? Waarom is er 800 miljoen euro per jaar voor publieke televisie, radio en websites, maar niet voor kranten en tijdschriften die ook hun steentje bijdragen aan de bestrijding van machtsmisbruik en corruptie?

De financiering van de publieke omroep is in 2001 ‘gefiscaliseerd’, dat wil zeggen verplaatst van een aparte omroepbijdrage naar de algemene belastingmiddelen, toen er in ieder huishouden een televisie stond. Inmiddels heeft bijna ieder huishouden een pc met internet waarop net zo regelmatig allerhande gratis nieuwssites worden afgestruind. Is het dan niet tijd voor de fiscalisering van het krantenabonnement? Deze week kreeg de ‘publieke pers’, een oud voorstel van SP-coryfee Marijnissen, opnieuw bijval: geef de ‘systeemkranten’ publiek geld om hun waakhondfunctie te kunnen blijven vervullen.

Toch zijn ook dit soort voorstellen te veel gericht op het behouden van specifieke instellingen – en dus het beschermen van gevestigde belangen. Ik voel dan net als Peters – en Plasterk – meer voor publieke financiering voor kwaliteitsjournalistiek, los van specifieke distributievormen of ondernemingen.

Maar het echte probleem is iets wat ook Peters, Marijnissen, Plasterk en andere politici – allemaal nieuwsjunkies pur sang – nog niet kunnen bevatten. De echte bedreiging voor de kwaliteitsjournalistiek is niet het verdwijnen van de vraag naar papieren kranten, maar van de vraag naar objectief nieuws. De ontwikkeling is het sterkst bij de ‘netwerkgeneratie’ van anti-autoritaire, multitaskende, hoogopgeleide, eigenwijze jongeren die de kerndoelgroep vormen van de kersverse publieke omroep Powned. Het beleidsplan (hoofdstuk 3) biedt er een mooie beschrijving van.

De netwerkgeneratie is niet tegen lezen, maar heeft een broertje dood aan ‘kwaliteitsjournalistiek’ in de zin van belerende duiding door zelfingenomen, paternalistische domineejournalisten uit de protestgeneratie. Voor hen is informatie wel belangrijk, maar de objectieve waarheid daarvan niet per se. Het objectieve ‘nieuws’ van de kwaliteitsjournalist is niet meer waard dan een mening, een gevoel of een Twitter-gerucht: die schifting maken zij zelf wel. In Amerika wordt het einde van nieuwsconsumptie onder jongeren al langer beschreven.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat de bestaande mediaorganisaties hun kranten, tijdschriften en omroepen massaal moeten opdoeken en allemaal moeten gaan twitteren. De krantenlezer vergrijst, maar gaat dankzij stijgende levensverwachting nog wel even mee.

Ook overigens is de wondere wereld van internet communities en 2.0 collaborative journalism nog geen universeel feit. Er zijn ideeën genoeg, maar winstgevende exploitatiemodellen zijn nog altijd schaars en miljoenen betrokken burgers doen er nog niks mee. Ook tijdens de overgangsfase is er gewoon journalistiek werk aan de winkel en moeten de machthebbers gecontroleerd worden. Bij nader inzien is een beetje subsidie en een btw-verlaging misschien toch niet zo’n slecht idee.

Oorspronkelijk verschenen op NU.nl.

* UPDATE: het debat van de Kamercommissie vond uiteindelijk plaats op 18 november.