Undercoverjournalist Alberto Stegeman oogstte in april ook al begrip bij het Hof Amsterdam voor zijn undercoveractie op Schiphol-Oost, waarbij hij met een vervalste toegangspas het regeringsvliegtuig wist te betreden. Het Hof past dezelfde criteria toe en concludeert dat Stegeman “heeft aangetoond dat hij een zorgvuldige afweging heeft gemaakt tussen het maatschappelijk belang van het zichtbaar maken van de slechte beveiligingssituatie op Schiphol-Oost en het daartoe plegen van strafbare feiten.”

Publieke omroep BNN werd op 20 september wel veroordeeld, voor het afluisteren van Albert Verlinde met verborgen afluisterapparatuur in een voor dat doel aan hem uitgereikte “Gouden Oor” trofee. De veroordeling was niet het gevolg van een strengere rechterlijke toets maar van het hoge stunt-gehalte van de actie van BNN. De misstand waarvoor zij aandacht vroeg – privacyschending in de roddeljournalistiek in het algemeen en door Verlinde in het bijzonder – werd niet ontdekt of bewezen door hem zelf af te luisteren. De omroep wilde Verlinde een koekje van eigen deeg geven en kijken hoe hij daarop reageerde.

Het EHRM stelt voorop dat journalisten geen aan artikel 10 EVRM ontleend recht hebben om de strafwet te schenden, maar houdt voor mogelijk dat strafbare nieuwsgaring in uitzonderlijke gevallen kan worden gerechtvaardigd als zij in functie staat van een reportage met een zwaarwegend maatschappelijk belang, noodzakelijk is om de misstand journalistiek hard te maken en geen onevenredig gevaar of schade veroorzaak (zie deze annotatie van Voorhoof en Wiersma bij het arrest-Mikkelsen).

De zaken van De Winter en Stegeman roepen de vraag op hoe de noodzaak van de wetsschending moet worden opgevat: noodzakelijk om de misstand te ontdekken, om deze journalistiek hard te maken of om deze op een telegenieke manier in beeld te brengen? In de beschikking in de zaak-De Winter hecht de officier van justitie waarde aan De Winter’s betoog dat hij de hackbaarheid van de OV-chipkaart al eerder aan de orde had gesteld, maar dat het onderwerp pas ging leven (“o.a. een spoeddebat in de Tweede Kamer”) toen hij voor de camera demonstreerde dat gewone mensen dat met eenvoudig beschikbare middelen konden doen. Een reportage die interviews met deskundigen en met “Ken Burns effect” in beeld gebrachte documenten heeft nu eenmaal minder impact dan dynamische beelden van de journalist in flagrante delictu.

De journalisten die in het verleden door te vervalsen lekken aantoonden in het aanvraagsysteem voor rijbewijzen en de verwerking van incasso-opdrachten vonden bij de strafrechter geen genade. De journalisten die anno 2011 de lekken aantonen in de beveiliging van het regeringstoestel en het volkstransport gaan echter vrijuit. De Winter en Stegeman hebben ongetwijfeld van hun voorgangers geleerd en zich ingespannen om proportioneel te werk te gaan, maar als je de vier uitspraken vergelijkt is de noodzakelijkheidsdrempel voor wetsschending in het algemeen belang onmiskenbaar lager geworden.

De ruimte die de journalist heeft om, onder de genoemde voorwaarden, de strafwet te schenden maakt de domeinvraag nijpender: wie is journalist? De Hoge Raad heeft in 2008 bewust geweigerd dat begrip scherp af te bakenen, omdat door de opkomst van het internet ook particulieren zich in het algemeen belang tot een breed publiek kunnen richten. De verwijzing die het EHRM steevast maakt naar handelen volgens de journalistieke beroepsethiek ontbreekt bij de Hoge Raad, evenals de vereisten van regelmatig of beroepsmatig werken zoals we die kennen van de Raad van Europa en de Raad voor de Journalistiek.

Nu de Hoge Raad het door een particulier openbaar maken van informatie in het algemeen belang op een lijn stelt (in de woorden van Dommering: verwart) met het beroepsmatig handelen van een journalist, lijkt het erop dat iedere blogger de strafwet mag schenden als dat noodzakelijk en proportioneel is om een misstand op effectieve wijze aan de kaak te stellen en er niemand in gevaar wordt gebracht. Daar kan je principieel voor of tegen zijn, maar voorlopig creëert het wel een risico op overenthousiaste vigilante-journalistiek door amateurwaakhonden.

Dat journalistieke eenpitters meer controle vanuit een beroepsorganisatie nodig hebben dan vakmensen die dagelijks worden gedisciplineerd door de mores van de redactie lijkt voor de hand te liggen. Tegelijkertijd toont het afluisterschandaal bij News International aan dat een gecorrumpeerde redactie-ethiek individuele journalisten kan verleiden tot daden die zij als zolderkamerblogger niet zouden kunnen bedenken (of financieren). Verschillende Britse politici én journalisten pleiten inmiddels voor toezicht met tanden, inclusief schrapping van het tableau voor veelplegers, of voor een wortel- en stokbenadering waarbij officiële ‘register’-journalisten een verdergaande ‘public interest defence’ krijgen tegen smaadclaims.

Onder de kop “Ruben: Mijn benen doen erg pijn” deed De Telegraaf vorige week verslag met een telefoongesprek dat verslaggeefster Jolande van der Graaf had met de negenjarige overlevende van de vliegramp in Libië.

Ruben kon niet vertellen wat hem was overkomen en wist, hoogstwaarschijnlijk door de shock en bepaalde medicijnen, klaarblijkelijk niet dat zijn vliegtuig was neergestort. “Ik lig in een ziekenhuis. Er zijn hier mannen en vrouwen. Ik weet niet hoe ik hier ben gekomen, ik weet verder niets”, zei hij. “Ik wil gewoon doorgaan. Ik wil me wassen, aankleden en dan doorgaan.”

Ook mensen die vrijwillig al hun comazuipfoto’s op Hyves zetten, die vinden dat je alleen wat hebt te vrezen als je wat hebt te verbergen, herkenden een grove inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de jonge Ruben.

Er ontstond verontwaardiging, vooral op Twitter en elders op internet. De hoofdredactie voelde zich geroepen te reageren. Maar in plaats van zich te excuseren voor de vergaande en onnodige verwaarlozing van de rechten van het kind, publiceerde zij een verklaring die de schuld lijkt te leggen bij de overgevoelige lezer: “Het spijt ons dat er onder onze lezers het gevoel is ontstaan dat De Telegraaf onzorgvuldig heeft gehandeld.” Aan abonnees die naar aanleiding van de berichtgeving hun abonnement hebben opgezegd, stuurt de Telegraaf inmiddels een brief waarin de hoofdredactie stelt voortaan “nog zorgvuldiger te zijn bij de keuzes die we maken bij het samenstellen van de kant.”

Vorige week verscheen ook Binnenhof, een politiek roddelblad van HP/De Tijd en Weekend, vol bekende en minder bekende roddels over politici. Medewerkers van het blad hadden ondermeer de vuilniszakken van allerlei politici meegenomen en doorgevlooid. Binnenhof vult ook vier pagina’s met de vuilnis van het gezin van D66-lijsttrekker Alexander Pechtold. Triomfantelijk meldt het artikel de vondst (en uitslag) van een zwangerschapstest.

Pechtold reageerde met een beheerste open brief in de Volkskrant. Hij wijst er terecht op dat het niet aan de rechter is om journalisten bij de les te houden, maar aan de beroepsgroep zelf. Als zij overheidstoezicht willen voorkomen, moeten zij aantonen dat zij zich kunnen inhouden. Het is jammer dat Pechtold in de rest van zijn brief vervalt in retoriek (“Willen wij een maatschappij waarin [...]?” etc.), want de interessante vervolgvraag is hoe je zorgt voor zelfregulering in een groep die niet nauwkeurig gedefinieerd kan worden en zich voor een belangrijk deel verzet tegen groepsgewijze zelfregulering.

Natuurlijk zijn er belangrijke verschillen tussen het Ruben-interview en het vuilnisverhaal. Dat één jongen de vliegramp had overleefd, was nieuws. De Telegraaf zat, zoals alle media, met de moeilijke vraag hoe daarover te berichten: Ruben is een symbool van leven, maar ook een mens van vlees en bloed. Toen de ziekenhuisarts zijn mobiel aan Ruben gaf, was de verleiding te groot. Publicatie was fout, maar onderdeel van een daadwerkelijk journalistiek proces. De inhoud van Pechtolds vuilnisbak was geen nieuws en Binnenhof heeft ook geen journalistiek oogmerk of journalistieke pretentie. Hoofdredacteur Dijkgraaf is daar heel open over: “„Je kan er allerlei dingen omheen verzinnen, dat we het publiek willen informeren enzo. Maar het gaat ons net als alle andere uitgevers gewoon om geld verdienen.”

Zo lang juridische procedures tegen dit soort artikelen alleen leiden tot een schadevergoeding van een paar duizend euro, valt er goed geld te verdienen met schaamteloze privacyinbreuk. De oplossing lijkt dus simpel: maak het moeilijker geld te verdienen met bewuste, flagrante privacyschendingen. Hogere schadevergoedingen, vaker een rechterlijk vonnis waarin de uitgever wordt verplicht het nummer uit de schappen te halen.

Tegelijkertijd staan deze twee voorbeelden van privacynormvervaging niet symbool voor ‘de pers’. Media moeten kunnen blijven berichten over echte misstanden, zonder vrees voor exorbitante boetes. Als zwaardere sancties beschikbaar zijn, zullen zij niet alleen worden toegepast tegen evidente vuilnisbakkenjournalistiek. Een organisatie of beroemdheid die publicatie van een schadelijk maar maatschappelijk belangrijk artikel wil tegengaan, zal alle beschikbare wapens inzetten.

Eerder verschenen op NU.nl.

NU.nl’s sportcolumnist Thijs Zonneveld schreef vorige week al over het enige aspect van de affaire dat mogelijk enige nieuwswaarde heeft. Terry was namelijk niet zo maar vreemdgegaan: deze Vanessa Perroncel is nota bene de ex-vriendin van Terry’s internationale ploegmaat en (voormalige) goede vriend Wayne Bridge. Perroncel en Bridge hebben samen een kind.

Volgens Britse commentaren zou Terry’s verraad funest zijn voor de harmonie in de kleedkamer, en dus voor de Engelse kansen op het WK. De pers als waakhond van de democratische samenleving moest daar wel over berichten. Voor het overige lijkt er niets aan het verhaal over een vreemdgaande profvoetballer dat perspublicaties – en de daarmee gepaard gaande schending van de privacy van betrokkenen, hun (ex-)partners en kinderen – rechtvaardigt.

Ik zegt “lijkt”, want er zijn belangrijke verschillen tussen Engeland en Nederland als het gaat om intieme mediaonthullingen over beroemdheden.

Ten eerste had Terry een gespecialiseerd Londens advocatenkantoor ingehuurd om een zogenoemde ‘superinjunction’ aan te vragen: een verbod aan alle Britse media om ook maar iets te publiceren over de ‘vermeende’ affaire of zelfs maar het bestaan van een dergelijk verbod bekend te maken. Toen een rechter het verbod later weer introk, gingen de kranten als bezetenen achter Terry aan. De woede van de media over de gebruikte procedure verklaart de heftigheid waarmee Terry vervolgens aan de schandpaal werd genageld. Avram Grant, trainer van hekkensluiter Portsmouth en kennelijk onlangs te gast bij een plaatselijke ‘massagesalon’, leerde dezelfde les.

Zo’n preventief totaalverbod bestaat in Nederland niet. Rechters hebben een afkeer voor censuur en willen alleen bij hoge uitzondering een publicatie vooraf verbieden. Na publicatie kan de uitgever voor de rechter worden gesleept. Als die vindt dat de publicatie onzorgvuldig was volgt meestal een rectificatie en een paar duizend euro smartengeld. De roddelbladen lachen zich kapot om zo’n veroordeling en het slachtoffer koopt er weinig voor: een privacyschending kan je achteraf niet meer ongedaan maken.

Ten tweede woedt er in Engeland, in tegenstelling tot Nederland, een voortdurend publiek debat over de seksuele moraal van voetballers. Helemaal als het gaat om de aanvoerder van de nationale voetbalploeg. Sinds Bobby Moore in 1966 het WK met Engeland won, is de aanvoerder een instituut. Ook David Beckham en John Terry werden geacht nationale rolmodellen te zijn. Om dat te onderstrepen – of, leek het wel, om die rol te ondermijnen – zijn zij eindeloos voorwerp geweest van perspublicaties.

Hoe anders in Nederland, waar de meeste mensen niet weten wie de aanvoerder is, laat staan dat zij van hem een zuiverder privéleven verwachten dan van zijn ploeggenoten. Misschien komt het omdat het Nederlands Elftal de afgelopen jaren ettelijke aanvoerders heeft gehad. Maar zelfs Frank de Boer, die 71 keer aanvoerder was van Oranje, is nooit als nationaal rolmodel beschouwd, laat staan dat de vaderlandse pers hem voortdurend langs zo’n meetlat beoordeelde.

Aanvoerder van het privacykamp in Engeland is tegenwoordig ervaringsdeskundige en ex-Formule 1-baas Max Mosley. Zijn leven stortte vorig jaar in na perspublicaties over SM-sessies. Beschuldigingen over Nazi-trekjes moesten publicatie rechtvaardigen, maar die bleken verzonnen en ondertussen lag zijn seksleven op straat. Sindsdien voert hij een principiële strijd tegen privacyschendingen in de Britse boulevardpers. Mosley procedeert nu bij het Europese mensenrechtenhof in Straatsburg. Daar bepleit hij dat kranten die voornemens zijn onthullingen te publiceren die de privésfeer raken, verplicht moeten worden de betrokkene vooraf te informeren. Die kan de zaak dan nog voor publicatie aan de rechter voorleggen.

In de Engelse situatie is dat geen onbegrijpelijke eis, vooral omdat de pers daar sinds jaar en dag een totale minachting toont voor de rechten en belangen van degenen over wie zij schrijven. Het mensenrechtenhof doet echter uitspraken die bindend zijn voor heel Europa. Ook voor landen waar de pers een stuk meer verantwoordelijkheidsbesef toont of waar preventieve controle op perspublicaties om historische of culturele redenen onaanvaardbaar is. Alleen al om die reden lijkt Mosley’s zaak gedoemd te mislukken.

Eerder verschenen op NU.nl.

Deze week publiceerde HP/De Tijd de eerste aflevering van het dagboek van beginnend journaliste Karen Geurtsen, die vier maanden undercover werkte als stagiair bij de PVV.Ze is in één klap beroemd, maar over de toelaatbaarheid van de actie wordt verschillend gedacht. “Nieuw dieptepunt voor linkse media. Smerig!”, twitterde Geert Wilders. Ook NRC Handelsblad veroordeelde de actie in een hoofdredactioneel commentaar.

Mag je als journalist liegen of veinzen om aan nieuws te komen? Het klassieke antwoord is nee. Journalisten staan niet alleen niet boven de wet, ze moeten zich ook houden aan de beroepsethiek. Volgens artikel 2.1 van de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek werk je als journalist met open vizier. Bij het vergaren van nieuws maakt de journalist zich als zodanig bekend. Maar in de Leidraad staat ook dat die norm niet geldt, als een gewichtig maatschappelijk belang dit rechtvaardigt en hetzelfde doel op geen andere manier bereikt kan worden. Dat is met name het geval, als schending van de regel nodig is voor het aan het licht brengen van ernstige misdrijven en misdragingen, het beschermen van de openbare veiligheid en gezondheid en het voorkomen van misleiding van het publiek door handelingen en uitspraken van personen of organisaties.

HP / De Tijd verdedigt de actie met de stelling dat de PVV een heel grote, maar tegelijkertijd heel besloten partij is. Om er achter te komen hoe de PVV nou ‘echt’ is, moet je wel undercover gaan. Het blad benadrukt dat het ze niet gaat om een oordeel te vellen over de PVV: dat moet de lezer doen. Om dat te onderstrepen, publiceren ze 14 lezersbrieven over de actie, waarvan de meerderheid buitengewoon negatief is.

Een lezer schrijft bijvoorbeeld: “Dat Karen Geurtsen geen droog brood kan verdienen in de prostitutie begrijp ik zeer, gezien haar voorkomen.” De gedachte van de redactie was kennelijk: laat die lezers zichzelf maar diskwalificeren.

Het dagboek zelf voldoet echter goed aan de belofte. Het is neutraal van toon. Er gebeurt weinig. PVV-kamerlid De Roon, voor wie Geurtsen werkt, is ijverig en primair gefocust op media-aandacht. “Wij praten hier intern misschien wel genuanceerd over zaken, maar niet naar buiten toe. Dan valt iedereen in slaap, journalisten als eersten. Snap je?” Beleidsmedewerkster “Floor” weet te vertellen dat de PVV de linkse media hard nodig heeft, want “zonder de linkse media waren we niet zo groot.” Kamerlid Graus blijkt een echte dierenliefhebber te zijn, hij saboteert de maatregelen die de Tweede Kamer treft om een muizenplaag te bestrijden. Bent u er nog? Inderdaad, Geurtsen heeft dus geen onthullingen te bieden. Ze heeft in haar eerste maand bij de PVV niks schokkends meegemaakt. De partij is vol ego’s en Geert heeft de grootste van allemaal. Hij vond zijn plan voor een kopvoddentaks ook een beetje ver gaan. Fractiegenoot Bosma is nogal pro-Israel. Gompie.

Een journalist mag alleen undercover werken, als dat de enige manier is om een misstand aan het licht te brengen. Dat is een strenge norm. De onthullingen tot dusver zijn niet voldoende om de actie te rechtvaardigen. De PVV lijkt eerder een partij als alle anderen: mediageil, ambitieus en tamelijk amateuristisch. Moest HP/De Tijd nou echt liegen en bedriegen en vier maanden undercover gaan om dat aan te tonen? Of is dat juist het nieuws? Dat de PVV een doodgewone partij is? Is dat niet net zo nieuwswaardig als wanneer Geurtsen had ontdekt dat PVV’ers tijdens fractieberaad onder het genot van jodenkoeken de Koran verbranden?

Natuurlijk voelt de PVV zich door de actie van Geurtsen bespied en verraden, maar het artikel zelf is wat mij betreft te subtiel om effectief smerig te zijn. Dat is de zwakte, maar ook de kracht van de undercover -actie.Voor mij geeft uiteindelijk de doorslag dat het dagboek, althans de eerste aflevering die deze week verscheen, vrijwel geheel zakelijk is. Niemand wordt gênant te kijk gezet. Niemands privéleven wordt overhoop gehaald. Geurtsen heeft het expres niet smeuïg gemaakt of haar mening er dik bovenop gelegd. De PVV ambieert politieke macht en lijkt die vooralsnog ook te gaan krijgen. De miljoenen burgers die overwegen op de partij te stemmen hebben er recht op te weten hoe de partij in elkaar steekt.

Oorspronkelijk gepubliceerd op NU.nl.

Op een recent congres vertelde Eady zijn kant van het verhaal. Het is, zoals je van een Engelse rechter zou verwachten, een zeer leesbaar en zorgvuldig onderbouwd verhaal. Vroeger kende de Engelse wet geen apart recht op privacy, maar moesten celebrities het hebben van afgeleide concepten als breach of confidence. Ondertussen was Engeland wel partij bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dus moest een persslachtoffer vaak eerst vrij kansloos procederen in Engeland en dan, moe- en armgestreden, alsnog zijn gelijk halen bij het Europese hof in Straatsburg.

Sinds de huidige Labour-regering het verdrag rechtstreeks incorporeerde in het Engelse recht, moeten de rechters – net als in de rest van Europa – het belang van de pers bij vrijheid van meningsuiting zorgvuldig afwegen tegen het privacybelang van degene die ongewenst voorwerp is van een perspublicatie. Als een perspublicatie wel iemands privacy schendt maar geen bijdrage levert aan de debat van publiek belang, zal de journalist zich niet snel kunnen beroepen op vrijheid van meningsuiting.

Justice Eady kan er wel om lachen: het is voor de Britse kranten gewoon even wennen dat alle grondrechten in beginsel van gelijke rang zijn en dat zelfs publieke figuren recht hebben op bescherming van hun privacy. Voor roddelbladen is dat inderdaad een schokkende ontwikkeling, maar een bedreiging van de vrije pers kan je het niet noemen.

“You know they all know.”

Aan het woord is Formule 1-baas Max Mosley, die aan een Britse parlementscommissie vertelde over het effect op zijn privéleven van tabloidonthullingen over een SM-sekspartijtje, waarover ik vorige zomer schreef. Mosley won zijn rechtszaak tegen News of the World, hoewel de schadevergoeding niet voldoende was om zijn proceskosten te dekken. Kern van Mosley’s betoog is dat zijn waardigheid onherstelbaar beschadigd is, zonder dat daarvoor enige aanleiding of rechtvaardiging bestond. Op feestjes en partijtjes zegt niemand er iets over, maar je weet dat ze het allemaal weten. De wetenschap dat anderen je geheimen kennen is de kern van privacyschending.

In een stoer hoofdredactioneel commentaar schrijft de op zich serieuze Britse krant The Independent dat Mosley een publieke figuur is en dus had moeten weten dat de pers zou kunnen gaan grasduinen in zijn privéleven. Dat lijkt mij geen argument: de voorspelbaarheid van een privacyschending maakt haar nog niet toelaatbaar. Gabriel García Márquez’ kleine meesterwerk Kroniek van een aangekondigde dood beschrijft nog altijd een misdrijf.

Het hoofdartikel vervolgt dat publieke figuren een voorbeeldrol hebben en dat de functie van de pers is om hypocrisie aan de kaak te stellen. Ten onrechte: “shaming hypocrites”, zoals The Independent het noemt, is een even simplistische als misplaatste visie op de rol van de pers. Mosley is de baas van de Formule 1 en toevallig de zoon van de ‘Britse Mussert’ Sir Oswald Mosley. Als het gaat om autoracen of fascisme is hij een publiek figuur (al kun je je afvragen in hoeverre je de zoon onbeperkt in verband mag blijven brengen met de zonden van zijn vader). Maar ook vóór de onthullingen over zijn SM-avontuurtjes was Mosley voor niemand een rolmodel voor seksueel gedrag. Net zo min als Wesley Sneijder een autoriteit is op het gebied van autorijden, zodat de pers recht heeft op inzage in zijn kilometeradministratie.

Bovendien: hoe hypocriet is Mosley eigenlijk geweest? Naar mijn weten heeft hij nooit hoog van de toren geblazen over de absolute wenselijkheid van knuffelseks. De seksuele voorkeuren van Mosley zijn dus simpelweg geen relevant, publicabel gegeven.

De conclusie van het commentaar in The Independent is uiteindelijk: als Mosley zich had willen beschermen tegen publieke beschadiging, had hij zijn vrouw niet moeten bedonderen. Ook die stelling is mij te kort door de bocht: heeft het publiek werkelijk het recht om onmiddellijk geïnformeerd te worden als een willekeurige beroemdheid vreemd gaat?

Mosley pleit inmiddels voor een privacywet in Engeland – dat is iets wat ze daar van oudsher niet hebben. “Truth is an absolute defence,” werd van oudsher gepredikt: als een onthulling waar is, kan zij niet onrechtmatig zijn. Ook in Nederland is pas sprake van laster als een beschuldiging onwaar is.

Maar zowel smaad als privacyschending kunnen net zo goed onrechtmatig zijn als de onthulling of beschuldiging feitelijk juist is. Sinds het Verenigd Koninkrijk het Europese mensenrechtenverdrag in de nationale wetgeving heeft geïmplementeerd, bestaat ook in Engeland een recht op privacy. Publicatie van privégegevens is alleen toelaatbaar als dat daadwerkelijk een bijdrage levert aan een publiek debat.

De Britse boulevardpers verzet zich hevig, maar dat zijn stuiptrekkingen. Zij hebben het ongelijk aan hun zijde, ook al zullen veel lezers dat betreuren. Ook de Nederlandse bladen hebben inmiddels moeten ondervinden dat er een verschil is tussen nieuwswaarde en het bevredigen van nieuwsgierigheid.

Oorspronkelijk verschenen op NU.nl.