Onder de kop “Ruben: Mijn benen doen erg pijn” deed De Telegraaf vorige week verslag met een telefoongesprek dat verslaggeefster Jolande van der Graaf had met de negenjarige overlevende van de vliegramp in Libië.

Ruben kon niet vertellen wat hem was overkomen en wist, hoogstwaarschijnlijk door de shock en bepaalde medicijnen, klaarblijkelijk niet dat zijn vliegtuig was neergestort. “Ik lig in een ziekenhuis. Er zijn hier mannen en vrouwen. Ik weet niet hoe ik hier ben gekomen, ik weet verder niets”, zei hij. “Ik wil gewoon doorgaan. Ik wil me wassen, aankleden en dan doorgaan.”

Ook mensen die vrijwillig al hun comazuipfoto’s op Hyves zetten, die vinden dat je alleen wat hebt te vrezen als je wat hebt te verbergen, herkenden een grove inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de jonge Ruben.

Er ontstond verontwaardiging, vooral op Twitter en elders op internet. De hoofdredactie voelde zich geroepen te reageren. Maar in plaats van zich te excuseren voor de vergaande en onnodige verwaarlozing van de rechten van het kind, publiceerde zij een verklaring die de schuld lijkt te leggen bij de overgevoelige lezer: “Het spijt ons dat er onder onze lezers het gevoel is ontstaan dat De Telegraaf onzorgvuldig heeft gehandeld.” Aan abonnees die naar aanleiding van de berichtgeving hun abonnement hebben opgezegd, stuurt de Telegraaf inmiddels een brief waarin de hoofdredactie stelt voortaan “nog zorgvuldiger te zijn bij de keuzes die we maken bij het samenstellen van de kant.”

Vorige week verscheen ook Binnenhof, een politiek roddelblad van HP/De Tijd en Weekend, vol bekende en minder bekende roddels over politici. Medewerkers van het blad hadden ondermeer de vuilniszakken van allerlei politici meegenomen en doorgevlooid. Binnenhof vult ook vier pagina’s met de vuilnis van het gezin van D66-lijsttrekker Alexander Pechtold. Triomfantelijk meldt het artikel de vondst (en uitslag) van een zwangerschapstest.

Pechtold reageerde met een beheerste open brief in de Volkskrant. Hij wijst er terecht op dat het niet aan de rechter is om journalisten bij de les te houden, maar aan de beroepsgroep zelf. Als zij overheidstoezicht willen voorkomen, moeten zij aantonen dat zij zich kunnen inhouden. Het is jammer dat Pechtold in de rest van zijn brief vervalt in retoriek (“Willen wij een maatschappij waarin [...]?” etc.), want de interessante vervolgvraag is hoe je zorgt voor zelfregulering in een groep die niet nauwkeurig gedefinieerd kan worden en zich voor een belangrijk deel verzet tegen groepsgewijze zelfregulering.

Natuurlijk zijn er belangrijke verschillen tussen het Ruben-interview en het vuilnisverhaal. Dat één jongen de vliegramp had overleefd, was nieuws. De Telegraaf zat, zoals alle media, met de moeilijke vraag hoe daarover te berichten: Ruben is een symbool van leven, maar ook een mens van vlees en bloed. Toen de ziekenhuisarts zijn mobiel aan Ruben gaf, was de verleiding te groot. Publicatie was fout, maar onderdeel van een daadwerkelijk journalistiek proces. De inhoud van Pechtolds vuilnisbak was geen nieuws en Binnenhof heeft ook geen journalistiek oogmerk of journalistieke pretentie. Hoofdredacteur Dijkgraaf is daar heel open over: “„Je kan er allerlei dingen omheen verzinnen, dat we het publiek willen informeren enzo. Maar het gaat ons net als alle andere uitgevers gewoon om geld verdienen.”

Zo lang juridische procedures tegen dit soort artikelen alleen leiden tot een schadevergoeding van een paar duizend euro, valt er goed geld te verdienen met schaamteloze privacyinbreuk. De oplossing lijkt dus simpel: maak het moeilijker geld te verdienen met bewuste, flagrante privacyschendingen. Hogere schadevergoedingen, vaker een rechterlijk vonnis waarin de uitgever wordt verplicht het nummer uit de schappen te halen.

Tegelijkertijd staan deze twee voorbeelden van privacynormvervaging niet symbool voor ‘de pers’. Media moeten kunnen blijven berichten over echte misstanden, zonder vrees voor exorbitante boetes. Als zwaardere sancties beschikbaar zijn, zullen zij niet alleen worden toegepast tegen evidente vuilnisbakkenjournalistiek. Een organisatie of beroemdheid die publicatie van een schadelijk maar maatschappelijk belangrijk artikel wil tegengaan, zal alle beschikbare wapens inzetten.

Eerder verschenen op NU.nl.

De AIVD mag telefoons afluisteren, brieven openen en afluisterapparatuur in woningen plaatsen. Daarvoor geldt wel de notificatieplicht, die inhoudt dat de AIVD als het even kan vijf jaar na afloop van zo’n operatie aan de betrokkene verslag moet uitbrengen. Die wettelijke verplichting is een belangrijke waarborg voor de burgerrechten. Alleen door de bespioneerde burger achteraf te informeren weet hij dat zijn recht op vertrouwelijke communicatie of de onschendbaarheid van zijn woning is geschonden. De notificatie achteraf stelt de burger in staat te laten toetsen of die inbreuk op zijn rechten terecht was. De notificatieplicht is daarmee een belangrijke rem op ongebreidelde spionagelust van de overheid.

Volgens demissionair minister van Justitie en Binnenlandse Zaken Hirsch Ballin kan die notificatieplicht beter worden afgeschaft. Hij heeft “met genoegen” kennis genomen van een rapport waarin een onafhankelijke toezichtscommissie constateert dat de AIVD nog nooit een notificatiebrief heeft verstuurd. In alle gevallen werd een uitzonderingsgrond gevonden.

Volgens Hirsch Ballin is naleving van de notificatieplicht te bewerkelijk. Mensen blijken na al die tijd soms verhuisd zijn, zelfs overleden. Alsof de spionagedienst niet bij uitstek over de technische en juridische middelen om mensen ook na een verhuizing op te sporen. Bovendien is de eventuele bewerkelijkheid van sommige gevallen geen reden af te zien van notificatie in de meerderheid van niet-moeilijke gevallen. Wat mij betreft is de notificatieplicht een dermate belangrijke bescherming van burgers tegen ongecontroleerde toepassing van overheidsmacht, dat dat best een beetje geld en moeite mag kosten.

Een ander argument van Hirsch Ballin is dat de notificatieplicht onnodig is, omdat er voldoende andere manieren zijn om erachter te komen dat je bent afgetapt. Burgers kunnen een klacht indienen bij de ombudsman, of een inzageverzoek doen. De minister heeft kennelijk alleen gelezen wat hem beviel, want de toezichtscommissie benadrukt juist “dat geen van de andere waarborgen voorziet in een actieve verplichting tot informatieverschaffing aan de burger teneinde hem op de hoogte te stellen van jegens hem ingezette bijzondere bevoegdheden.”

Volgens Hirsch Ballin hoeft een notificatieplicht ook niet op grond van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. Ook dat klopt echter niet, zoals blijkt uit de uitgebreide bespreking in het rapport van de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het Hof hanteert juist te regel dat betrokkenen alleen niet genotificeerd hoeven te worden, indien en zolang zo’n notificatie het doel van het onderzoek in gevaar zou brengen. In de zaak van Ekimdzhiev tegen Bulgarije oordeelde het Hof in 2007:

“According to the Court’s case-law, the fact that persons concerned by such measures are not apprised of them while the surveillance is in progress or even after it has ceased cannot by itself warrant the conclusion that the interference was not justified under the terms of paragraph 2 of Article 8, as it is the very unawareness of the surveillance which ensures its efficacy. However, as soon as notification can be made without jeopardising the purpose of the surveillance after its termination, information should be provided to the persons concerned.”

De brief van Hirsch Ballin is dus al met al geen betoog waar een vrij mens blij van wordt. De notificatieplicht, waar in de praktijk niets van terecht komt, moet worden afgeschaft omdat naleving te bewerkelijk is? Moeten we als burgers dan maar blind vertrouwen dat de staat ons alleen bespioneert als we echt iets aan onze kerfstok hebben (in welk geval we uiteraard geen rechten meer hebben)?

Of moeten we allemaal gebruik maken van het inzagerecht? Als ik cynisch was, zou ik denken dat de minister inderdaad hoopt dat burgers massaal inzageverzoeken gaan indienen. Dan kan hij over een paar jaar schrijven dat afhandeling van die verzoeken te bewerkelijk gebleken is en dat het inzagerecht beter kan worden afgeschaft.

Eerder verschenen op NU.nl.

NU.nl’s sportcolumnist Thijs Zonneveld schreef vorige week al over het enige aspect van de affaire dat mogelijk enige nieuwswaarde heeft. Terry was namelijk niet zo maar vreemdgegaan: deze Vanessa Perroncel is nota bene de ex-vriendin van Terry’s internationale ploegmaat en (voormalige) goede vriend Wayne Bridge. Perroncel en Bridge hebben samen een kind.

Volgens Britse commentaren zou Terry’s verraad funest zijn voor de harmonie in de kleedkamer, en dus voor de Engelse kansen op het WK. De pers als waakhond van de democratische samenleving moest daar wel over berichten. Voor het overige lijkt er niets aan het verhaal over een vreemdgaande profvoetballer dat perspublicaties – en de daarmee gepaard gaande schending van de privacy van betrokkenen, hun (ex-)partners en kinderen – rechtvaardigt.

Ik zegt “lijkt”, want er zijn belangrijke verschillen tussen Engeland en Nederland als het gaat om intieme mediaonthullingen over beroemdheden.

Ten eerste had Terry een gespecialiseerd Londens advocatenkantoor ingehuurd om een zogenoemde ‘superinjunction’ aan te vragen: een verbod aan alle Britse media om ook maar iets te publiceren over de ‘vermeende’ affaire of zelfs maar het bestaan van een dergelijk verbod bekend te maken. Toen een rechter het verbod later weer introk, gingen de kranten als bezetenen achter Terry aan. De woede van de media over de gebruikte procedure verklaart de heftigheid waarmee Terry vervolgens aan de schandpaal werd genageld. Avram Grant, trainer van hekkensluiter Portsmouth en kennelijk onlangs te gast bij een plaatselijke ‘massagesalon’, leerde dezelfde les.

Zo’n preventief totaalverbod bestaat in Nederland niet. Rechters hebben een afkeer voor censuur en willen alleen bij hoge uitzondering een publicatie vooraf verbieden. Na publicatie kan de uitgever voor de rechter worden gesleept. Als die vindt dat de publicatie onzorgvuldig was volgt meestal een rectificatie en een paar duizend euro smartengeld. De roddelbladen lachen zich kapot om zo’n veroordeling en het slachtoffer koopt er weinig voor: een privacyschending kan je achteraf niet meer ongedaan maken.

Ten tweede woedt er in Engeland, in tegenstelling tot Nederland, een voortdurend publiek debat over de seksuele moraal van voetballers. Helemaal als het gaat om de aanvoerder van de nationale voetbalploeg. Sinds Bobby Moore in 1966 het WK met Engeland won, is de aanvoerder een instituut. Ook David Beckham en John Terry werden geacht nationale rolmodellen te zijn. Om dat te onderstrepen – of, leek het wel, om die rol te ondermijnen – zijn zij eindeloos voorwerp geweest van perspublicaties.

Hoe anders in Nederland, waar de meeste mensen niet weten wie de aanvoerder is, laat staan dat zij van hem een zuiverder privéleven verwachten dan van zijn ploeggenoten. Misschien komt het omdat het Nederlands Elftal de afgelopen jaren ettelijke aanvoerders heeft gehad. Maar zelfs Frank de Boer, die 71 keer aanvoerder was van Oranje, is nooit als nationaal rolmodel beschouwd, laat staan dat de vaderlandse pers hem voortdurend langs zo’n meetlat beoordeelde.

Aanvoerder van het privacykamp in Engeland is tegenwoordig ervaringsdeskundige en ex-Formule 1-baas Max Mosley. Zijn leven stortte vorig jaar in na perspublicaties over SM-sessies. Beschuldigingen over Nazi-trekjes moesten publicatie rechtvaardigen, maar die bleken verzonnen en ondertussen lag zijn seksleven op straat. Sindsdien voert hij een principiële strijd tegen privacyschendingen in de Britse boulevardpers. Mosley procedeert nu bij het Europese mensenrechtenhof in Straatsburg. Daar bepleit hij dat kranten die voornemens zijn onthullingen te publiceren die de privésfeer raken, verplicht moeten worden de betrokkene vooraf te informeren. Die kan de zaak dan nog voor publicatie aan de rechter voorleggen.

In de Engelse situatie is dat geen onbegrijpelijke eis, vooral omdat de pers daar sinds jaar en dag een totale minachting toont voor de rechten en belangen van degenen over wie zij schrijven. Het mensenrechtenhof doet echter uitspraken die bindend zijn voor heel Europa. Ook voor landen waar de pers een stuk meer verantwoordelijkheidsbesef toont of waar preventieve controle op perspublicaties om historische of culturele redenen onaanvaardbaar is. Alleen al om die reden lijkt Mosley’s zaak gedoemd te mislukken.

Eerder verschenen op NU.nl.

De standpunten in het debat waren geheel voorspelbaar: de heren zijn van de stroming “veiligheid voor privacy”, de dames meer van de beweging “mag het ook een onsje minder”. Laatstgenoemd standpunt is in wezen genuanceerder omdat het accepteert dat in sommige gevallen privacybeperkende maatregelen wel degelijk nodig zijn. Dat Van Haersma Buma er toch in slaagde om optisch het meest redelijk over te komen, kwam vooral door zijn geestige en innemende debatteerstijl: wat hij feitelijk zegt is namelijk net zo bot als het standpunt van Teeven.

Het NOS Journaal besteedde deze week flink aandacht aan de bodyscan, een geavanceerde machine waarmee de Nigeriaan Umar Farouk Abdulmutallab op Schiphol “waarschijnlijk” gepakt had kunnen worden voordat hij op het vliegtuig naar Detroit stapte met explosieven in zijn ondergoed. Maar, zo meldde het Journaal er steeds bij, “de bodyscan mag nu nog niet worden gebruikt vanwege privacyregels.”

Ook de Vereniging van Nederlandse Verkeersvliegers en de Vakbond van Nederlands Cabinepersoneel reageerden onmiddellijk, met een gezamenlijk persbericht nog wel. De kern: “De overheid dient zorg te dragen voor een zeer snelle evaluatie en meteen daarna toepassing van nieuwe technische mogelijkheden. Daarbij dient de balans tussen veiligheid en privacy ten principale altijd in het voordeel van de veiligheid uit te slaan.”

De boodschap is duidelijk: technologie biedt veiligheid, maar uw en mijn veiligheid kunnen niet gegarandeerd worden zolang die privacyregels niet worden ingedamd.

Natuurlijk moeten alle redelijke maatregelen worden getroffen om terroristische aanslagen te voorkomen. Toch hebben de Journaal-redactie en de vliegers er weinig van begrepen. Privacyregels “verbieden” niet het gebruik van de bodyscanner. Zij eisen wel dat een beperking van de privacy – wat de bodyscan ongetwijfeld is – wordt gerechtvaardigd door een ander belangrijk goed, zoals veiligheid. Dat de beperking proportioneel is en dat er niet een andere manier is die even effectief is die minder privacybeperkend is. En dat de maatregel wordt ingevoerd op de minst privacybeperkende manier die toch effectief is.

Dat dergelijke harde eisen worden gesteld is niet softe nonsens die levens op het spel zet, maar volkomen terecht. Al is het alleen maar omdat anders elke beperking van privacy (of vrijheid van meningsuiting of recht op lichamelijke integriteit of recht op een eerlijk proces) kon worden gerechtvaardigd met een simpel beroep op veiligheid. Proportionaliteit is een lelijk woord maar het is niet meer dan gezond verstand. Misschien blijkt wel uit onderzoek dat het risico op geweldsmisdrijven sterk afneemt als we alle mannen tussen 16 en 30 jaar opsluiten. Toch doen we dat niet, omdat de kuur veel erger is dan de kwaal (sommige Amerikaanse staten lijken daar overigens anders over te denken, in elk geval wat jonge zwarte mannen betreft).

En waarom alleen je schoenen uitdoen bij de security check? Het is vast veiliger als iedereen helemaal naakt reist: smokkel dan maar eens een bom aan boord! Waarom pleit de Vereniging van Verkeersvliegers daar niet voor? Misschien omdat ze begrijpen dat die regel dan ook voor hen geldt? Die pet en strepen heb je echt niet nodig om een Airbus veilig van A naar B te vliegen.

Verplicht naakt vliegen is niet alleen een voorbeeld van een disproportionele veiligheidsmaatregel, het illustreert ook een ander kenmerk van veiligheidsmaatregelen: ze worden snel omzeild en zelden opgeheven. Als bommen niet meer aan het lichaam gedragen kunnen worden, moeten ze dus in het lichaam. Zeg maar bolletjesslikken voor gevorderden. [update: of, zoals Benno Baksteen het in NRC Handelsblad op 2 januari 2010 noemde: de billenbom.]

Het veiligheidsprobleem verplaatst zich dus al snel naar de volgende zwakke schakel, maar ondertussen lopen de gewone passagiers nog altijd naakt over het vliegveld. Hoe ging die ook al weer: wie niets te verbergen heeft, heeft niets te vrezen? Privacyregels verbieden dus niet de bodyscan, maar vergen een afweging van veiligheidswinst en privacyschade – en het inbouwen en respecteren van waarborgen.

Dan kom je dus terecht in de feitelijke details: hoeveel beter is die bodyscan nou echt in het opsporen van gevaarlijke materialen? Hoe “naakt” zijn mensen nou echt in zo’n ding? Kan je de instellingen of procedures zo tweaken dat het lichaam privé blijft maar wat er opgeplakt zit niet? Kan het scannen inderdaad geautomatiseerd worden, zodat er alleen een mensenoog meeloert als de computer een mogelijke ‘hit’ heeft? Worden beelden bewaard (en, zo ja, hoe lang, door wie en voor welke doeleinden)? Welke andere technieken zijn er om gevaarlijke materialen op te sporen? En ga zo maar door.

Dit soort afwegingen van fundamentele belangen zijn niet sexy en niet makkelijk. Het vergt een combinatie van zorgvuldigheid, geduld, deskundigheid en daadkracht. Gelukkig hebben we daar politici voor: die laten zich uitgebreid voorlichten en maken dan voor ons allen de afweging. Het probleem is echter dat steeds minder mensen politici vertrouwen om zulke beslissingen te nemen. Hun motieven en competentie worden met speels gemak in twijfel getrokken. Het frustreert de politici enorm.

Een van de redenen dat politici gewantrouwd worden is dat ze ons, zeker als het aankomt op techniek en veiligheid, meestal niet de waarheid vertellen. Zo durft kennelijk niemand te zeggen dat zelfs onmiddellijke invoering van alle denkbare technische beveiligingsmaatregelen en afschaffing van alle privacy onze veiligheid niet zou garanderen. In plaats daarvan sloegen de veiligheidsmacho’s van CDA, VVD, PVV en PvdA zich door één mislukte bomaanslag op hol. Zij buitelden over elkaar om als eerste te roepen om onmiddellijke invoering van de bodyscan.

Zo snel, dat zij onmogelijk nagedacht kunnen hebben over voordelen, nadelen en waarborgen. Ze zitten vast in hetzelfde valse dilemma als de verkeersvliegers, politie en het kabinet.

Vroeger vertelden politici natuurlijk ook niet de (hele) waarheid. Dat leidde ook toen al tot irritatie en complottheorieën. Tegenwoordig gaat dat alleen wat sneller. Politici moeten niet terugschrikken voor de complexiteit van veiligheidsvraagstukken en de afwegingen die daarbij gemaakt moeten worden. Doe je huiswerk, leg ons de voor- en nadelen uit en licht de uiteindelijke keuze toe – die mag best genuanceerd zijn. We zijn niet zo dom als jullie denken.

Oorspronkelijk verschenen op NU.nl.

UPDATE: een Canadese privacytoezichthouder heeft in een artikel uitgelegd hoe de bodyscanner kan worden toegepast op een manier die de privacy niet schendt. Meer veiligheid (als de bodyscanner dat inderdaad brengt) zónder schending van privacy: zou het echt kunnen? Een kwestie van privacy by design.

Op een recent congres vertelde Eady zijn kant van het verhaal. Het is, zoals je van een Engelse rechter zou verwachten, een zeer leesbaar en zorgvuldig onderbouwd verhaal. Vroeger kende de Engelse wet geen apart recht op privacy, maar moesten celebrities het hebben van afgeleide concepten als breach of confidence. Ondertussen was Engeland wel partij bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dus moest een persslachtoffer vaak eerst vrij kansloos procederen in Engeland en dan, moe- en armgestreden, alsnog zijn gelijk halen bij het Europese hof in Straatsburg.

Sinds de huidige Labour-regering het verdrag rechtstreeks incorporeerde in het Engelse recht, moeten de rechters – net als in de rest van Europa – het belang van de pers bij vrijheid van meningsuiting zorgvuldig afwegen tegen het privacybelang van degene die ongewenst voorwerp is van een perspublicatie. Als een perspublicatie wel iemands privacy schendt maar geen bijdrage levert aan de debat van publiek belang, zal de journalist zich niet snel kunnen beroepen op vrijheid van meningsuiting.

Justice Eady kan er wel om lachen: het is voor de Britse kranten gewoon even wennen dat alle grondrechten in beginsel van gelijke rang zijn en dat zelfs publieke figuren recht hebben op bescherming van hun privacy. Voor roddelbladen is dat inderdaad een schokkende ontwikkeling, maar een bedreiging van de vrije pers kan je het niet noemen.

Op 3 november publiceerde het kabinet zijn standpunt over het advies van de Commissie Brouwer-Korf, over veiligheid en privacy, en de evaluatie van de Wet bescherming persoonsgegevens. De kop boven het persbericht verkondigt “Meer aandacht voor privacybescherming burgers”. Dat dekt alleen de lading van de brief als je “inperken” ook ziet als een vorm van “aandacht geven”: in werkelijkheid gaat de overheid meer gegevens opslaan en uitwisselen.

Dat burgers “erop mogen rekenen” dat overheidsinstanties waar nodig informatie delen, klinkt plausibel, haast evident. Niemand wil dat boeven vrijuit gaan omdat ‘de instanties’ even niet communiceerden. Toch is wezenlijk verschil van inzicht mogelijk over wanneer het vanuit veiligheidsoogpunt noodzakelijk is dat overheidsorganisaties persoonsgegevens uitwisselen, alsmede over de verdere details van die uitwisseling. Wiens en welke gegevens worden uitgewisseld? Wie kan er allemaal bij? Hoe worden de gegevens geverifieerd en beveiligd? Worden de gegevens vernietigd als verder gebruik niet meer noodzakelijk is voor de veiligheid?

Natuurlijk willen we niet dat een zelfmoordcel niet kan worden gesurveilleerd omdat dat privacyinbreuk zou zijn. Net zo min als we het aanvaardbaar zouden vinden als een zedenrechercheur een cd-rom met de medische behandelgegevens van alle bekende pedoseksuelen in de trein zou laten liggen. Maar dat men het roerend met elkaar eens kan zijn over makkelijke gevallen, betekent niet dat vooruitgang is geboekt in de discussie over de moeilijke gevallen. In de kabinetsreactie worden over dit soort vragen wel verstandige dingen gezegd, maar door de principiële keuze voor veiligheid boven privacy is het belang daarvan beperkt.

Wellicht onbedoeld biedt de kabinetsreactie een treffende illustratie van het probleem. Het kabinet beoogt een forse uitbreiding van het gebruik van automatische nummerbordherkenning (ANPR), “waarbij camera’s op de openbare weg de kentekens van auto’s registreren en deze automatisch vergelijken met bestanden van bijv. openstaande boetes of belastingen. Samenwerking tussen politie en andere overheidsdiensten bij ANPR verloopt aldus veel efficiënter en levert veel meer geld op.”

Ik kan mij voorstellen dat er gevallen zijn waarin automatische nummerbordherkenning een belangrijke bijdrage levert aan het opsporen of voorkomen van een ernstig misdrijf. Als je regels stelt om ervoor te zorgen dat ANPR alleen daarvoor gebruikt kan worden, prima. Het voorbeeld gaat echter over stelselmatige registratie en opslag van informatie over alle voertuigbewegingen. ANPR is vast een “efficiëntere” manier om wanbetalers te achterhalen. Maar moet de privacy van alle weggebruikers worden geofferd voor efficiencywinst? Het opsporen van mensen met achterstallige boetes of belastingen is in elk geval niet het eerste waar ik aan denk bij “de bescherming van veiligheid”. Het feit dat iemand zijn parkeerboete niet heeft betaald, zie ik niet als een geval waarin “de veiligheid van individuen concreet bedreigd wordt”, zoals de kabinetsreactie het formuleert. Laat staan dat registratie en opslag van iedere voertuigbeweging voor het wegnemen van die bedreiging noodzakelijk is, in die zin dat het zonder nummerbordherkenning onmogelijk is achterstallige belastingen of boetes te innen.

Laat het kabinet dan zeggen wat het kennelijk bedoelt: als privacyregels opsporing op enige manier belemmeren, moeten privacyregels wijken. Als er een opsporingsbevoegdheid denkbaar is die wij nog niet hebben, geef ons die dan. Weg met anoniem prepaid bellen, hier met die meldplicht buitenlandse reisvoornemens, lang leve de bewaarplicht internetverkeer.

De rest van het kabinetsstandpunt is doordrongen van dezelfde instinctieve keuze: “veiligheid” (wat dat ook betekent) vóór “privacy” (in al zijn verschijningsvormen). Dat wil echter niet zeggen dat er verder geen nuttige voorstellen in staan. Meer aandacht voor beveiliging van overheidsdatabases is absoluut noodzakelijk, zeker nu de acute informatieverzamelzucht van de overheid leidt tot steeds meer databases met gevoelige informatie zoals vingerafdrukken, telecomverkeersgegevens, OV-reisgegevens en medische gegevens.

Er staat wel meer verstandigs in de kabinetsreactie, vooral over gegevensverwerking door bedrijven. Maar zodra we het ‘veiligheidsdomein’ betreden is de burger zijn zelfbeschikkingsrecht kwijt. Het is duidelijk niet de bedoeling dat de opsporing op enige manier zal worden gehinderd door de aangescherpte privacywaarborgen.

Het kabinet en veiligheidsmensen presenteren het dilemma van privacy versus veiligheid graag als een vals dilemma: veiligheid is een essentieel deel van de persoonlijke levenssfeer, dus schending van veiligheid is ook een vorm van privacyschending. Dat is waar, maar niet erg behulpzaam en geen vrijbrief om dan veiligheidsbescherming categorisch boven privacybescherming te stellen. Je kunt het bovendien net zo goed andersom stellen: daadwerkelijke bescherming tegen ongebreidelde, onzorgvuldige uitwisseling en opslag van persoonsgegevens is een essentieel deel van – en voorwaarde voor – persoonlijke veiligheid.

De keuze tussen veiligheid en privacy is inderdaad een vals dilemma, maar niet omdat privacy eigenlijk een vorm van veiligheid is en je dus altijd voor veiligheid moet kiezen. Het is een vals dilemma omdat het kabinet die keuze tussen bescherming van veiligheid en bescherming van persoonlijke levenssfeer niet in zijn algemeenheid kan, mag en hoeft te maken.

De moeilijke, maar enige werkbare aanpak is om per concreet geval een afweging te maken. Als een beoogde schending van privacy wordt gerechtvaardigd met een beroep op veiligheid, moet het privacyverlies worden afgewogen tegen de haalbare veiligheidswinst. En moeten alle praktische waarborgen worden getroffen om te voorkomen dat meer privacy wordt verloren dan strikt noodzakelijk. Als de realistisch haalbare veiligheidswinst onvoldoende is, moet het kabinet nee durven verkopen aan opsporingsinstanties – en dat uitleggen aan burgers.

Oorspronkelijk verschenen op NU.nl.

Mijn stelling is dat internetaanbieders zeker een bepaalde maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben, maar dat de pendulum inmiddels te ver is doorgeschoten en dat de meeste nieuwe voorstellen zelfs een regelrechte bedreiging zijn voor de rechten van internetgebruikers. Dat was het thema van mijn presentatie vandaag op het symposium van Sirius, de studievereniging van Utrecht Law College. Het symposium met de titel “Found you in 0.18 seconds” ging over privacy op internet. Arnout Engelfriet liet aan de hand van vele voorbeelden mooi zien hoe privacyschendingen op internet de gewoonste zaak van de wereld zijn geworden. “Privacy op internet” blijft een lastig thema, zeker voor de huidige generatie studenten die gewend zijn veel persoonlijke informatie over zichzelf op internet te delen.

Het met nieuw geld herrezen Bits of Freedom wordt geleid door Ot van Daalen, tot voor kort een knappe advocaat bij het vooraanstaande kantoor De Brauw. Zijn stap bewijst dat er toch iets mooiers is dan het dienen van het grootkapitaal – wat voor veel advocaten als een verrassing zal komen.

In zijn eerste speech vertelde Van Daalen dat BOF als eerste de veiligheid van privacygevoelige databanken aan de kaak te willen stellen. Dat is een terecht speerpunt, al zou ik er voor pleiten om niet alleen de beveiliging van die databanken aan de kaak te stellen, maar ook het überhaupt bestaan van vele daarvan.

De overheid lijdt aan een steeds acutere vorm van informatieverzamelzucht, waaronder bijvoorbeeld:

• een OV-chipkaart die zelfs iedere beweging van abonnementhouders registreert op last van een boete
• een registratiesysteem voor biometrische paspoortgegevens waar zelfs Brussel niet om heeft gevraagd
• een elektronisch kinddossier met informatie over schaamhaargroei die consultatiebureaus kennelijk al 40 jaar opschreven maar we nu landelijk toegankelijk gaan maken
• een elektronische patiëntendossier waar ook alle IT-mannetjes bij kunnen,
• ongebreidelde kentekenregistratie op snelwegen
• verplichte opslag van telecomgegevens tegen beter weten in.

Combineer dat met de bestaande bevoegdheid van justitie om hele gegevensbestanden bij overheid en bedrijfsleven op te vragen en te combineren en ‘bewerken’ (dataminen) op zoek naar ‘verdachte patronen’, en het verlies aan zelfbeschikking is nagenoeg compleet.

Ook zal BOF zich inzetten voor een open en vrij internet. Weg dus met verplichte afsluiting van downloaders op last van de entertainmentindustrie, weg met filteren op last van politieagenten en weg met het selectief afknijpen van bandbreedte door internetaanbieders. Stuk voor stuk belangrijke dossiers, als we tenminste ervoor willen zorgen dat het internet een open, democratisch communicatiekanaal is voor alles en iedereen.

Maar de belangrijkste taak van BOF ligt naar mijn overtuiging op een ander vlak. Meer nog dan specifieke beleidsdoelstellingen – zoals nieuwe wetgeving die onder druk van BOF wordt geïntroduceerd of juist verhinderd – staat BOF voor de uitdaging om een taalkundige en begripsmatige revolutie teweeg te brengen. “Privacy” en “digitale burgerrechten” scoren als begrippen slecht. Ze klinken te abstract en rieken te veel naar soft gedoe.

BOF moet dus een nieuw vocabulaire ontwikkelen om, aan de hand daarvan, het grote publiek én de politiek te overtuigen van het belang van digitale veiligheid en het recht om ook online jezelf te kunnen zijn. Met aansprekende voorbeelden over wat gewone mensen – ook mensen die dachten dat zij niks te verbergen hadden – kan overkomen als we niet snel een andere koers gaan varen en als mensen niet beter op hun online gedrag en hun online rechten gaan passen.

Niet voor niets is de Big Brother Award in 2006 uitgereikt aan U: U verkwanselt in groten getale en in hoog tempo uw eigen privacy door lukraak persoonlijke informatie over uzelf en uw naasten op het net te kwakken. Alles over de vakantie: foto’s, locaties, data, verhalen. Maar ook hobby’s, stambomen, gênante weekendlol, politieke ideeën, persoonlijke voorkeuren, vieze kwalen. Ik kan het zo privé niet bedenken of velen van u delen het met de hele wereld. U zit achter uw computer en waant zich kennelijk veilig. U denkt dus onvoldoende na over de kring van personen en instellingen die bij de informatie kan: niet alleen uw vertrouwde familie en vrienden maar ook de buurman, de baas, de overheid en de reclamebureaus kijken mee. Maar afschermen met een wachtwoord, dat doet u niet.

Ook realiseert U zich kennelijk niet dat de alle informatie die u online zet, volautomatisch wordt gekopieerd, verrijkt, gecombineerd en gearchiveerd door zoekmachines, internetarchieven en gespecialiseerde marketingbedrijven. Het zijn bedrijven die u niet kent, die u niets vragen en die die informatie nooit meer gaan wissen. Dat geldt ook voor ieder bericht dat u via Twitter verspreidt. Combineer alle tweets van een individu en je hebt al een aardig psychologisch profiel.

U doet dit alles bewust of onbewust, maar als u iemand hoort praten over “privacy” of “digitale burgerrechten” gaat er kennelijk geen belletje rinkelen en past u uw gedrag niet aan.

Sommigen van U vinden dat privacy al lang niet meer bestaat, “zó 1.0” is. U vergist zich want ook u heeft wat te verbergen. En zelfs als u een persoonsgegevensexhibitionist bent, dan moet u uw wil niet aan de rest opleggen. Ook nudisten zeggen dat ze niks te verbergen hebben en vinden kleren tamelijk “1950”, maar dat betekent niet dat we voortaan allemaal verplicht bloot boodschappen moeten doen.

Absolute veiligheid kan alleen worden gegarandeerd door iedereen zijn vrijheid te ontnemen. De echte uitdaging voor Bits of Freedom is dus om het debat over digitale vrijheid en veiligheid te herdefiniëren en te tillen naar een ander niveau. Een niveau waar burgers en politici begrijpen dat de overheid noch technologie vrijheid en veiligheid kunnen garanderen en dat juist in een volmaakt veilige samenleving niemand veilig is voor Het Systeem.

Oorspronkelijke gepubliceerd op NU.nl.

Albert Verlinde kan vermakelijk vertellen over het privéleven van bekende Nederlanders: hoe intiemer, hoe beter. Maar nu omroep BNN hem zelf een gouden afluisteroor aannaait, schreeuwt hij moord en brand. De verontwaardiging van Verlinde is even selectief als terecht. 

De Amsterdamse rechtbank stelde gisteren ‘entertainmentjournalist’ Albert Verlinde en zijn man, de Brabantse VVD-gedeputeerde Onno Hoes, in het gelijk in een kort geding tegen BNN. De publieke jongerenomroep had afluisterapparatuur verstopt in een oorvormige prijs en deze gepresenteerd aan Verlinde, zogenaamd omdat hij zijn oor altijd zo goed te luisteren legt. Verlinde nam de trofee nietsvermoedend mee naar huis en liet zo BNN meeluisteren met zijn privégesprekken. Directe aanleiding voor de actie van BNN was de uitzending van RTL Boulevard in mei, waarin Verlinde beelden toonde van een parkeergaragezoenpartij tussen Wesley Sneijder en Yolanthe Cabau van Kasbergen.

Op last van de rechter mag BNN de Albert-tapes nu niet uitzenden. De Verlindes hebben ook aangifte gedaan bij de politie tegen BNN en presentatoren Filemon Wesselink en Sophie Hilbrand, ik neem aan wegens schending van artikel 139a van het Wetboek van Strafrecht het opnemen van een gesprek in een woning zonder toestemming van een deelnemer aan het gesprek. Maximale straf: zes maanden cel. “Dit overstijgt een grap,” aldus Verlinde in het Algemeen Dagblad. “Je mag mensen niet zonder medeweten afluisteren in de besloten sfeer. Dat is bij wet verboden. Ik ben echt boos en neem het hen zeer kwalijk.”

Volgens BNN in de uitzending van vrijdagavond wisten ze zelf ook wel dat ze de opnames niet zouden mogen uitzenden en ging het op het principiële punt. Verlinde zou er een dubbele moraal op nahouden: hij mag andermans privacy schenden, maar kan zelf niks hebben. Zowel Verlinde als BNN hebben gelijk: Verlinde meet met twee maten en BNN heeft een juridische grens overschreven.

Journalisten staan niet boven de wet. Ook zij mogen geen strafbare feiten plegen. Er zijn uitzonderlijke gevallen denkbaar waar een belangrijke misstand alleen aan het licht gebracht kan worden door middel van een misdrijf om bestwil. De voorbeelden zijn echter schaars. Het aanvragen van een rijbewijs onder valse naam om aan te tonen hoe makkelijk dat was, vond geen genade in de ogen van de Hoge Raad. Evenmin was het toegestaan valse incasso-opdrachten te verzenden, om aan te tonen hoe lek het bancaire betalingssysteem wel niet is.

Het staat BNN zelf vrij de journalistieke methode te kiezen waarmee ze hun boodschap – Verlinde schendt doorlopend de privacy van andere mensen – het beste kunnen brengen. Zij mag pas denken aan strafbare vormen van nieuwsgaring als het een heel ernstige misstand betreft en er echt geen andere manier is om die aan de kaak te stellen. Aan die strenge norm voldoet de stunt van BNN niet. Ook al vind je Verlinde’s werkwijze in hoge mate ergerlijk en privacyschendend, dat feit kan je ook op niet strafbare wijze over het voetlicht brengen. De afluisteroperatie bracht geen nieuwe feiten aan het licht, maar diende alleen om Verlinde’s dubbele moraal te illustreren. En om hem zelf eens te laten merken hoe het voelt. Je wil misschien een redenering verzinnen waarom het zou moeten kunnen, maar die redenering is er niet.

Maar ook BNN heeft een punt. Ook al stonden Wesley en Yolanthe in een publieke parkeergarage te zoenen, zij hoefden er niet op bedacht te zijn dat hun daden zouden worden opgenomen en doorgespeeld aan Boulevard. De juridische norm is bovendien streng: entertainmentmedia mogen alleen beelden van mensen publiceren, ook als die zijn opgenomen op openbare plaatsen, als dat een bijdrage levert aan een debat in het publieke belang. In een baanbrekende uitspraak uit 2004 oordeelde het Europese mensenrechtenhof dat Duits roddelbladen geen foto’s hadden mogen afdrukken van Prinses Caroline van Monaco op het strand: de prinses heeft geen officiële functie en het artikel leverde geen bijdrage aan een debat van publiek belang.

Langs die meetlat is ook het uitzenden van de nachtelijke snavelsessie moeilijk te rechtvaardigen. Wesley en Yolanthe hebben geen van beide een officiële functie en er is voor zover ik weet nog steeds geen publiek debat gaande over de seksuele moraal van voetballers en actrices. Veel mensen zullen zeggen: maar iedereen wil dat toch zien en weten! Dat is ontegenzeglijk waar. Er zijn misschien wel miljoenen Nederlanders zijn die de rechtspraak van het mensenrechtenhof op dit punt hopeloos ouderwets vinden.

Er is grote belangstelling voor beelden van vozende BN’ers. Maar de rechtspraak maakt voorlopig een duidelijk onderscheid tussen publieke belangstelling en publiek belang. De regel is dat je alleen iemands privacy mag schenden in het kader van dat laatste.

Oorspronkelijk gepubliceerd op NU.nl.

UPDATE: De uitspraak is later gepubliceerd in Mediaforum, met mijn annotatie: zie hier.